Ebû Bekir et-Tımistânî: Rey ve Cebel İrfânı, Sünnet'e İttibâ, Nefis İllüzyonları ve Sıdk Külliyâtı

İslam coğrafyasının Rey ve Cebel (Hâciz / Zagros etekleri) havzası, üçüncü ve dördüncü asırlarda Horasan Melâmetiyyesi ile Irak-Bağdat sahv ekolünün kesiştiği müstesna bir irfan merkezi olmuştur. Bu bereketli muhitte yetişen en büyük manevi önderlerden biri, Ebû Bekir Muhammed b. Dâvûd et-Tımistânî'dir (ö. 340/951-52). Kendisine nispet edilen 'Tımistân' (veya Tirmisân), Rey yakınlarında kadim bir yerleşim yeridir.

Ebû Bekir et-Tımistânî; İbn Atâ el-Edemî, Ebû Bekir el-Kettânî, Cüneyd-i Bağdâdî ve Ebû Ali er-Rûzbârî gibi Bağdat ve Haremeyn pirleriyle çağdaş olmuş; hem Bağdat'ın incelikli tevhid diline hem de Horasan'ın nefis terbiyesindeki tavizsiz titizliğine vakıf olmuştur. Rey ve çevresindeki müridlerin manevi terbiyesini üstlenmiş, dönemin zındıklık ve batınîlik iddialarına karşı Ehl-i Sünnet omurgasını tavizsiz bir kudretle müdafaa etmiştir. Kuşeyrî, Sülemî ve Attâr gibi büyük biyograflar onu 'Cebel bölgesinin şeyhi ve hakikat ehlinin dili' olarak vasıflandırmışlardır.

Ebû Bekir et-Tımistânî'nin tasavvuf tarihindeki en sarsıcı ve kurucu vecizesi şudur: 'Yol (tarikat) açık ve tektir; o da Kitap ve Sünnet'e sımsıkı sarılmaktır. Ashâb-ı kirâmın fazileti, Resûlullah'a (s.a.v.) ettikleri tâbiiyyet ve sünneti seniyyeyi hayatlarının merkezine koymaları sebebiyledir. Kim sünnetten kıl payı ayrılırsa, nefsine kapı açmış olur.'

Tımistânî, zâhirî şeriat ile bâtınî hakikatin birbirinden ayrılamaz iki kanat olduğunu savunur. Ona göre şeriatın tasdik etmediği her bâtınî vecd, halüsinasyondan veya şeytani bir istidraçtan ibarettir. Sâlikin manevi derecesi, gökte uçmasıyla veya su üstünde yürümesiyle değil; Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) ahlakına ve sünnetine ne derece riayet ettiğiyle ölçülür. Tımistânî, 'Şeriatın hudutlarını çiğneyerek Hakk'a vasıl olacağını zanneden kimse, serap peşinde koşan bir ahmaktır' diyerek devrinin ibâhiyye cereyanlarına geçit vermemiştir.

Tımistânî, nefis psikolojisi konusunda İslam irfanının en keskin gözlemcilerindendir. Ona göre nefsin en büyük hilesi, çirkinliğini günahlar içinde değil, bilakis ibadet ve taatler kisvesi altında gizlemesidir. Nefis, açıktan günah işletemediği dervişe, 'Ne kadar da güzel ibadet ediyorsun, ne kadar da takva ehlisin' fısıltısıyla gizli bir kibir ve kendini beğenme (ucub) aşılar.

Tımistânî şöyle ikaz eder: 'Nefsin en tehlikeli tuzağı, kulun kendi amelini beğenmesi ve kendisinde bir kıymet görmesidir. Bir kimse ameline güvenirse, ameli onun perdesi olur. Hakiki kul, ibadet ettikçe mahcubiyeti, istiğfarı ve acziyeti artan kimsedir.' Bu sebeple Tımistânî, amellerin sayısal çokluğuna değil; o amellerin riyadan, gösterişten ve benlik davasından ne kadar arındırıldığına (ihlâs ve sıdk) dikkat çeker.

Tımistânî'ye göre sıdk; sözün, fiilin ve kalbin tek bir hakikatte birleşmesidir. 'Sâdık o kimsedir ki, içi dışından, dışı içinden farklı olmaz; hatta iç alemi dış aleminden daha mamur ve temizdir.' İhlas ise, amel ederken Allah'tan başka hiçbir şahidi, övgüyü ve karşılığı hatıra getirmemektir.

Tımistânî, sıdkın üç mertebesini açıklar: Birincisi avamın sıdkıdır; yalandan kaçınmak ve ahdine sadık kalmaktır. İkincisi havâssın sıdkıdır; amellerinde nefsin hazzını aramayarak sırf rızâ-i ilâhî için hareket etmektir. Üçüncüsü hâssü'l-havâssın sıdkıdır ki, kulun fenâ makamında kendi varlığını unutup Hakk'ın tasarrufunda bir alet olduğunu müşâhede etmesidir. 'Sâdıkın sessizliği ibadet, kelâmı hikmet, nazarı ibrettir.'

Tımistânî'nin haller ve makamlar doktrininde gaybet kavramı merkezi bir yer tutar. Gaybet, kalbin halktan ve masivâdan (Allah'tan gayrı her şeyden) gafil olup sırf Hakk'ın tecellileriyle meşgul olmasıdır. Ancak Tımistânî, gaybeti akıl zaafı veya cinnet hali olarak görmez. Hakiki gaybet, bâtında Hakk ile beraberken zâhirde halkın haklarına en kâmil derecede riayet edebilmektir.

Müşâhede ise gaybetin kemâl mertebesidir. Kalp gözünün basireti açıldığında, eşyadaki ilahi kudret nakışları temaşa edilir. Tımistânî der ki: 'Kalp mâsivâ kirlerinden temizlendiğinde, gayb aleminin pencereleri açılır. Kul öyle bir hale gelir ki, baktığı her şeyde fâil-i hakikî olan Mevlâ'yı görür.'

Tımistânî mektebinde zühd, mülksüzlük veya yırtık elbiseler giymek değil; mülkün kalbe girmesine izin vermemektir. Elinde dünya nimeti bulunsa dahi ona zerre kadar gönül bağlamayan kimse hakiki zâhiddir. Bilakis elinde hiçbir şey olmadığı halde kalbi dünya hırsıyla yanan kimse ise hakikatte ehl-i dünyadır.

Tımistânî şöyle buyurur: 'Dünyayı terk etmek kolaydır; zor olan, dünyayı terk ettiğin için nefsinde hasıl olan gururu terk etmektir.' Bu tespit, zühdün dahi nefis için bir kibir vasıtası olabileceğini gösteren emsalsiz bir melâmetî ferasettir. Zâhid, zühdünü görmeyen kimsedir.

Sülûk yolcusunun yoluna devam edebilmesi, havf (korku) ve recâ (ümit) kanatlarının dengeli olmasına bağlıdır. Tımistânî'ye göre bu kanatlardan biri kırılırsa, kuş uçamaz ve helak olur. Havf, insanı günahlardan ve gevşeklikten koruyan bir kamçıdır; recâ ise ibadetlere şevk ve neşe veren bir rahmet esintisidir.

Gençlik ve sıhhat vaktinde havfın galip olması gerektiğini, ölüm yaklaştığında ise Hakk'ın sonsuz mağfiretine olan recânın ağır basması icap ettiğini belirten Tımistânî, 'Allah'ın adaletini düşünen ürperir, rahmetini düşünen ferahlar. Hakiki mümin, bu iki celâl ve cemâl tecellisi arasında kalbi çarpan kimsedir' der.

Ebû Bekir et-Tımistânî, mânevi terbiyede sâlih zâtlarla sohbet etmenin ehemmiyetini ısrarla vurgulamıştır. 'Kişi kiminle oturup kalkarsa, onun ahlakından boyanır. Kalbi ölü olanlarla sohbet etmek kalbi öldürür; kalbi diri olanlarla sohbet etmek ise ruha hayat bahşeder.'

Mürşid-i kâmilin vasıflarını sayarken, onun zâhirde şeriat ilimleriyle müzeyyen, bâtında ise nefsini ezmiş ve marifet nûruna ermiş bir rehber olması gerektiğini kaydeder. Müride düşen vazife ise şeyhine körü körüne bir tapınma değil; şeriat ölçüleri dahilinde hürmet, teslimiyet ve sadakat göstermektir.

Dördüncü asırda Rey şehri Mûtezile, Şîa ve Bâtınî fırkaların fikrî çatışma sahasıydı. Ebû Bekir et-Tımistânî, bu karmaşık ortamda Ehl-i Sünnet akidesinin safiyetini tavizsiz korumuştur. Allah'ın sıfatları, Kur'an'ın kelâmullah oluşu, kader meselesi ve rü'yetullah (ahirette Allah'ın görülmesi) hususlarında selef-i sâlihîn yolunu takip etmiştir.

O, akılcılığı ilahi vahyin önüne geçiren felsefecileri ve kelâmcıları eleştirmiş; fakat nasları zâhirine hapsedip tecessüme kayan müşebbiheyi de reddetmiştir. Tımistânî'nin kelâmı, kuru münazara değil, kalpte kökleşen tahkîkî imandır.

Ebû Bekir et-Tımistânî, arkasında ciltlerle kitap bırakmamış; fakat yetiştirdiği talebeler, dilden dile aktarılan hikmetli sözleri ve sünnet merkezli tasavvuf anlayışıyla İslam irfanında silinmez bir iz bırakmıştır. Kuşeyrî Risâlesi'nde onun vecizeleri sülûkün temel kuralları olarak zikredilmiştir.

Onun 'Tarikat Kitap ve Sünnet'e ittibâdan ibarettir' düsturu, asırlar sonra İmam Rabbânî, Mevlânâ ve Hacı Bektâş-ı Velî gibi kutupların da bayraktarlığını yaptığı evrensel İslâmî omurganın en saf kaynaklarından biri olmaya devam etmektedir.