Ebû Bekir er-Râzî: Kitâbü's-Sırr, Elementlerin Dönüşümü ve Bâtınî Şifâ Hikmeti

Ebû Bekir Muhammed b. Zekeriyyâ er-Râzî (ö. 313/925), Rey şehrinde doğmuş, musikîden felsefeye, riyaziyeden cerrahlığa uzanan çok yönlü bir ilim hayatı sürmüştür. Ortaçağ Latin dünyasında 'Rhazes' adıyla anılan büyük hekim, sadece tıp alanında yazdığı 'el-Hâvî fî't-Tıbb' ve 'el-Mansûrî' eserleriyle değil; simya ve kimya sahasında kaleme aldığı 'Kitâbü's-Sırr' (Sır Kitabı) ve 'Sırrü'l-Esrâr' (Sırların Sırrı) ile de bilim tarihine yön vermiştir. Râzî, Câbir bin Hayyân'ın kurduğu Havas ve simya metodolojisini derinlemesine incelemiş, fakat ona deneysel bir hassasiyet kazandırmıştır. Ona göre simya; tabiatın sırrını çözerek kusurlu madenleri mükemmel hale getirme teşebbüsü olduğu kadar, insanın mizacındaki bozulmaları giderip onu sıhhat-i külliyeye ulaştırma sanatıdır. Bu sebeple Râzî'nin laboratuvarı, hem bir hikmet meclisi hem de maddenin bâtınî kuvvetlerinin açığa çıkarıldığı bir tefekkürgâhtır.

Râzî, Kitâbü's-Sırr'da maddeleri daha önce hiçbir kadîm filozofun yapmadığı bir dakiklikle üç ana sınıfa ayırmıştır: Nebâtî (bitkisel), Hayvânî (hayvansal) ve Ma'denî (madensel/mineral). Bu tasnif, modern kimyadaki organik ve inorganik ayrımının en parlak öncüsüdür. Ma'denî maddeleri de kendi içinde Ervâh (ruhlar/uçucu maddeler: kükürt, arsenik, cıva, nişadır), Ecsâd (cesetler/metaller: altın, gümüş, bakır, demir, kurşun, kalay, çinko), Ahcâr (taşlar: pirit, mika, manyetit, kireç), Zâcât (sülfatlar/vitriyoller), Bûrakât (boraklar/tuzlar) ve Emlâh (tuzlar) şeklinde altı bölüme ayırmıştır. Râzî'ye göre 'Ervâh' adı verilen uçucu maddeler, cisimlerin içine nüfuz eden canlandırıcı cevherlerdir. Kükürt yanıcılığın ve sıcaklığın, cıva ise akışkanlığın ve metalik parlaklığın kaynağıdır. Cıva ve kükürdün muhtelif nispetlerde terkibi, yeraltında binlerce yılda madenleri hasıl ederken, simyacı bu süreci hikmet potasında hızlandırır.

Kadîm İslam simyasında madenlerin tekâmülü ontolojik bir prensiptir. Yeryüzündeki tüm madenler özünde 'Altın' (ez-Zeheb) olma istidadında yaratılmıştır. Altın; feleklerin tesiriyle, dört unsurun (Ateş, Hava, Su, Toprak) en mükemmel dengesinde tezahür etmiş kâmil madendir. Bakır, demir veya kurşun gibi madenler ise yeraltı maden yataklarında cıva ve kükürdün soğukluk, kuruluk veya aşırı yanma gibi arızalarla karşılaşması neticesinde 'hasta düşmüş' altın adaylarıdır. Râzî, Kitâbü's-Sırr'da bu madenlerin arındırılmasını tıp ilmindeki tedaviye benzetir: Nasıl ki tabip hastadaki hılt dengesizliğini giderip onu mutedil mizaca kavuşturursa, simyacı da madendeki pası, cürufu ve fazla kükürdü tasfiye ederek onu kâmil saflığına döndürür. Bu bakış açısı, tabiatın tek bir yaratılış gayesine doğru aktığı vahdet-i vücûdî tefekkürün madenler alemindeki yansımasıdır.

Râzî'nin eserleri, sadece teorik fikirlerle değil; bizzat inşa ettiği kimya aletlerinin ayrıntılı çizim ve tarifleriyle doludur. İmbik (el-İnbîk), kuka (el-Kûb), fırınlar (el-Kûr), potalar (el-Bûtaka), körükler, filtreler ve su banyoları Râzî'nin eserlerinde adeta birer teknolojik harika olarak tasvir edilir. Râzî; Teklîs (kalsinasyon/fırınlama), Teşmî' (mumlaştırma/eritme), Tas'îd (sublimasyon/uçurma), Taktîr (damıtma/damıtarak arıtma) ve Hall (çözündürme) gibi kimyasal operasyonları en ince kurallarına bağlamıştır. Sülfürik asit (zâc yağı) ve etil alkolü ilk defa saf olarak elde eden Râzî, bu maddeleri tıp sahasında anestezik ve antiseptik olarak kullanarak kimyayı doğrudan insan canını koruma gayesine hasretmiştir.

Râzî'nin çizgisinde simya, zâhirî bir maden dönüştürme ameliyesinden ibaret kalamaz. İbnü'l-Arabî ve Gazzâlî gibi mutasavvıfların daha sonra 'Kimyâ-yı Saâdet' (Mutluluk Simyası) olarak kavramsallaştıracakları bu bâtınî boyutta; bakır ve kurşun gibi ham madenler insanın nefs-i emmâresine ve hayvânî tutkularına tekabül eder. Cürufun fırında yakılması (teklîs), riyazet ve nefis mücahedesidir; imbikten damıtılan saf iksir (el-İksîr) ise akl-ı selîm ve nûr-ı imandır. Râzî, simyacının niyetinin dünya serveti değil, ilahî sanattaki hikmetleri müşahede etmek olması gerektiğini vurgular. Maddenin pasından arınması gibi, insan ruhu da dünyevî keder ve cehalet pasından arındığında cevheri altın gibi parıldar ve Melekût âleminin tecellîlerine ayna olur.

Râzî, beden tabibi olduğu kadar bir ruh hekimidir. 'et-Tıbbü'r-Rûhânî' adlı ahlak ve psikoloji şaheserinde, nefsin hastalıklarını teşhis etmiş ve tedavi yollarını göstermiştir. Ona göre akıl, Cenâb-ı Hakk'ın insana bahşettiği en büyük emanet ve meşaledir. İnsan, heva ve heveslerinin esiri olduğunda mizacı bozulur; hırs, haset, öfke ve ölüm korkusu gibi mânevî marazlar peyda olur. Râzî, bu marazların ilacını hikmetli tefekkürde, az ile yetinmede ve ölümün bir yok oluş değil, ruhun asli vatanına dönüşü olduğunu idrak etmekte bulur. Beden mizacındaki kan, safra, balgam ve sevda dengesi nasıl sıhhat verirse; ruh mizacındaki akıl, gazap ve şehvet dengesi de adaleti ve fazileti doğurur.

Ortaçağ Havas ve tılsım mecmualarında Ebû Bekir er-Râzî'nin 'Kitâbü's-Sırr'ı, maddelerin gizli kuvvetlerini (Havâssü'l-Eşyâ) açıklayan en güvenilir kaynak kabul edilmiştir. Manyetit taşının demiri çekmesindeki görünmez cazibe kuvveti, muhtelif madenlerin gezegenlerle olan astrolojik rezonansı (Altın-Güneş, Gümüş-Ay, Demir-Merih) Râzî'nin incelediği sahalardandır. Râzî, bu kuvvetlerin büyü veya cin taallukuyla değil, Allah Teâlâ'nın eşyanın tabiatına yerleştirdiği hususi hassalar (havas) neticesinde meydana geldiğini savunarak akılcı ve tevhidî bir çizgi çekmiştir. Bu yaklaşım, Müslüman araştırmacıların tabiatı bir şirk unsuru değil, ilahî isimlerin bir tecellîgâhı olarak okumalarını temin etmiştir.

Râzî'nin eserleri 12. yüzyıldan itibaren Cremonalı Gerard ve diğer mütercimler tarafından Latinceye çevrilmiş, 'Liber Secretorum' (Sırlar Kitabı) adıyla Avrupa üniversitelerinde asırlarca temel ders kitabı olarak okutulmuştur. Roger Bacon, Paracelsus ve Robert Boyle gibi modern bilimin kurucuları Râzî'nin metodolojisinden derin şekilde ilham almışlardır. Râzî; şarlatan simyacıların uydurma reçetelerini ifşa eden 'Hiyelü'l-Kîmyâiyye' risalesiyle bilimin ahlakını da korumuştur. Bugün Sihravemen Külliyatı'nda Râzî'nin mirası; maddenin ardındaki ilahî nizamı keşfetmenin, cehalet pasını hikmet ateşiyle yakmanın ve insana şifâ sunmanın en yüksek örneği olarak parıldamaktadır.

Ebû Bekir Muhammed b. Zekeriyyâ er-Râzî (ö. 313/925), Câbir b. Hayyân ile birlikte İslâm kimya ve tıp tarihinin iki kurucu kutbundan biridir. Ancak Râzî'nin müstesna farkı, Câbir'in sembolik, astrolojik ve esrarengiz simya dilini bütünüyle laboratuvar deneylerine, kimyasal reaksiyonlara ve net sınıflandırmalara dönüştürmüş olmasıdır. Onun iki başyapıtı Kitâbü's-Sırr ve Sırrü'l-Esrâr, tarihte ilk defa maddelerin kimyasal özelliklerine göre tasnif edildiği el kitaplarıdır.

Râzî, cıva-kükürt teorisini madenlerin kristal yapılarıyla zenginleştirmiş; metallerin dönüşümü (tahvil) meselesini efsanelerden arındırarak cüruf temizleme, tasfiye, süblimleşme (tas'îd), kalsinasyon (tekellis) ve damıtma (taktîr) gibi bilimsel operasyonlara indirgemiştir. Râzî laboratuvarında imbikler, potalar, su banyoları ve fırınlar tasarlayarak modern kimya mühendisliğinin donanım temellerini atmıştır.

Râzî'den önce maddeler canlı-cansız veya sıcak-soğuk gibi soyut felsefi niteliklerle ayrılırken, Râzî Sırrü'l-Esrâr'da tabiatı dört ana kategoriye ayırmıştır: Topraksal Maddeler (el-Aksâmü't-Turâbiyye), Bitkisel Maddeler, Hayvansal Maddeler ve Türev Maddeler.

Bu sınıflandırma, Lavoisier ve modern periyodik tablonun inşa edilmesine kadar geçen bin yıllık süreçte tüm İslam ve Avrupa kimyagerlerinin başvuru omurgası olmuştur.

Râzî sadece bedenin cerrahı değil, aynı zamanda ruhun tabibidir. Onun felsefi ve ahlaki başyapıtı olan et-Tıbbü'r-Rûhânî, psikosomatik tıp ve bilişsel davranışçı psikoterapinin ilk öncüsü kabul edilir. Râzî'ye göre ruhsal ıstıraplar, kıskançlık, hırs, keder ve ölüm korkusu gibi zaaflar, aklın hevâ (arzular) karşısında zayıf düşmesinden kaynaklanır.

Ölüm korkusunu tedavi ederken Râzî, aklın mantıksal argümanlarını devreye sokar: Ölüm, duyusal algıların son bulmasıdır; dolayısıyla ölümden sonra bir acı veya keder hissetmek biyolojik olarak imkansızdır. Eğer ruh ebedi ise, fanî bedenden kurtulup ulvî âleme intikal ettiği için sevinmelidir. Râzî bu terapi yöntemiyle, korku ve melankoli hastalarını akılcı teselliler, meşguliyet terapisi ve müzikle sağaltmıştır.

Ebû Bekir er-Râzî'nin tıp tarihindeki en büyük abidesi, vefatından sonra talebeleri tarafından derlenen 25 ciltlik devasa tıp ansiklopedisi Kitâbü'l-Hâvî fî't-Tıbb'dır (Liber Continens). Bu eser, Antik Yunan, Hint, İran ve İslâm hekimlerinin tüm birikimini özetleyen ve Râzî'nin bizzat tedavi ettiği yüzlerce vakanın klinik kayıtlarını içeren tarihin ilk modern hasta dosyası külliyatıdır.

Râzî'nin tıp tarihindeki bir diğer dünya çapındaki başarısı ise el-Cüderî ve'l-Hasbe (Çiçek ve Kızamık) adlı risalesidir. Tıp tarihinde ilk defa çiçek hastalığı (variola) ile kızamığı (morbilli) birbirinden ayıran, belirtilerini, döküntü tiplerini, nabız farklarını ve kuluçka sürelerini klinik kesinlikle tarif eden ilk hekim Râzî olmuştur. Bu monografi, 18. yüzyıla kadar Avrupa tıp fakültelerinde ders kitabı olarak okutulmuştur.

Râzî, tıp ve kimyadaki rasyonelliğini metafizik sahada da cesurca sürdürmüş; felsefe tarihinde el-Kudemâü'l-Hamse (Beş Ezelî İlke) olarak bilinen kozmolojik sistemini kurmuştur: Yaratıcı (Bârî Teâlâ), Nefs-i Külliyye (Evrensel Ruh), Heyûlâ (İlk Madde), Mekân-ı Mutlak (Mutlak Boşluk) ve Zamân-ı Mutlak (Ezeli Süre).

Râzî'ye göre âlemin yaratılışı, Nefs-i Külliyye'nin maddeye (heyûlâ) duyduğu meyil ve ona suret verme arzusuyla başlamıştır. Allah Teâlâ, hikmet ve merhametiyle bu maddî âlemi nizamlamış ve insana akıl nurunu bahşetmiştir ki insan, aklını kullanarak maddî dünyanın esaretinden kurtulsun ve hakiki manevi vatanına yükselsin. Her ne kadar İslâm kelâmcıları bu tezi eleştirmiş olsa da, Râzî'nin madde, uzay ve zaman kavramlarına getirdiği atomcu yorumlar, çağdaş kuantum ve astrofizik tartışmalarına ışık tutacak zenginliktedir.