Ebû Bekir er-Râzî: Kitâbü's-Sırr, Sırrü'l-Esrâr ve el-Hâvî, Deneysel Simya, Madenler Felsefesi ve Tıbb-ı Tecrübî Külliyâtı

İslâm bilim tarihinin ve tıp ilminin en kudretli dâhilerinden biri olan Ebû Bekir Muhammed b. Zekeriyyâ er-Râzî (Batı dünyasında Rhazes olarak bilinir, 865-925), Tahran yakınlarındaki Rey şehrinde doğmuştur. Gençliğinde musiki, edebiyat, felsefe ve simya ile meşgul olmuş; simya deneyleri esnasında kimyasal buharlar yüzünden gözleri rahatsızlanınca otuzlu yaşlarında tıp tahsiline başlamıştır. Kısa sürede tıp ilminin en büyük otoritelerinden biri haline gelmiş, önce memleketi Rey'deki hastanenin (bîmâristan), ardından Abbâsî halifesinin davetiyle Bağdat Adudî Bîmâristanı'nın başhekimliğini üstlenmiştir. Bağdat'ta hastanenin inşa edileceği en temiz ve havadar yeri tespit etmek için şehrin muhtelif köşelerine taze et parçaları astırması ve en geç bozulan eti tespit ederek hastaneyi oraya kurdurması, onun deneysel ve hijyenik metodolojisinin efsanevi bir dehasıdır.

Râzî'nin simya sahasında kaleme aldığı iki devasa eser Kitâbü's-Sırr ve Sırrü'l-Esrâr (Sırların Sırrı), İslâm bilim tarihinde simyayı (alşimi) büyü, astrolojik kehanet ve kabalistik sırlardan arındırıp tamamen laboratuvara dayalı deneysel kimya (kimyâ-i tecrübî) haline getiren ilk bilimsel manifesto niteliğindedir. Câbir b. Hayyân'ın harf gizemciliği ve bâtınî sembolizmine karşı Râzî; kimyayı somut maddelerin tasnifi, laboratuvar aletlerinin mekaniği ve kimyasal işlemlerin (ameliyât) tekrarlanabilir gözlemleri üzerine kurmuştur. Bu eserler Latinceye 'Liber Secretorum' adıyla tercüme edilmiş ve Rönesans kimyagerlerine asırlarca kılavuzluk etmiştir.

Râzî, bilim tarihinde yeryüzündeki bütün kimyasal maddeleri ilk defa dört ana kategoriye ayırarak modern kimyanın temelini atmıştır: 1) el-Aksâmü'l-Ma'deniyye (Madenî maddeler): Cisimler (altın, gümüş, bakır, demir, kalay, kurşun, çinko), Ruhlar (cıva, kükürt, arsenik, amonyak tuzu / nûşâdır), Taşlar (kireçtaşı, mermer, alçı), Zaçlar (demir ve bakır sülfatlar), Borakslar ve Tuzlar; 2) el-Aksâmü'n-Nebâtiyye (Bitkisel maddeler); 3) el-Aksâmü'l-Hayavâniyye (Saç, tırnak, boynuz, yumurta, kan, idrar gibi organik maddeler); 4) el-Aksâmü'l-Müştakka (Türemiş / yapay olarak laboratuvarda elde edilen bileşikler). Bu tasnif, modern periyodik cetvele giden yolda atılmış ilk dev bilimsel adımdır.

Sırrü'l-Esrâr'ın en mühim kısımlarından biri, Râzî'nin bizzat tasarladığı ve kullandığı laboratuvar aletlerini şemalarıyla tarif ettiği bölümdür. Râzî; imbik (el-inbîk ve el-kır'), cam tüpler, teraziler, havanlar, süzgeçler, potalar, fırınlar (etûn, tennûr), su banyosu (hammâm-ı mâî), kum banyosu ve kireç söndürme kapları gibi onlarca aletin imalatını ve kalibrasyonunu kaydetmiştir. Bu aletler vasıtasıyla maddeleri saflaştırmış, damıtmış (taktîr), süblimleştirmiş (tas'îd), kalsine etmiş (teklîs) ve eritmiştir. Râzî, simya aletlerini bir hekimin neşteri kadar hassas birer ölçüm cihazı mertebesine yükseltmiştir.

Râzî, metallerin tabiattaki teşekkülünü Câbir b. Hayyân'dan devraldığı 'Cıva-Kükürt' (Zeybak ve Kibrît) nazariyesiyle açıklar; buna göre bütün madenler yeryüzünün derinliklerinde kükürt ve cıvanın muhtelif oran ve saflıkta birleşmesinden doğar. Cıva madenlere dövülebilirlik, parlaklık ve sıvılaşma kabiliyeti verirken; kükürt sertlik, renk ve yanıcılık kazandırır. Altın ve gümüş bu birleşimin en mükemmel ve dengeli halidir. Râzî, metallerin laboratuvarda başkalaştırılabileceğini (transmütasyon) kabul eder; ancak bunu metafizik bir iksirle değil, maddenin atomik ve kimyasal terkibini değiştirerek, boyayarak ve saflaştırarak gerçekleştirilebilecek tabiî bir kimya ameliyesi olarak görür.

Râzî, hekimlik sahasında tıp tarihinin ilk ve en meşhur klinik monografilerinden biri olan Kitâb fi'l-Cüderî ve'l-Hasbe (Çiçek ve Kızamık Üzerine) eserini telif etmiştir. İki bin yıllık tıp tarihinde Hipokrat ve Galen'in dahi birbirinden ayıramadığı çiçek (variola) ile kızamık (morbilli) hastalıklarını ilk defa klinik semptomları, ateş seyri, döküntü biçimleri ve kuluçka süreleriyle birbirinden kesin çizgilerle tefrik eden hekim Râzî'dir. Eser, tıp tarihçisi Fielding Garrison tarafından 'pediyatri ve enfeksiyon hastalıkları sahasında bir başyapıt' olarak nitelendirilmiş ve 18. yüzyıla kadar Avrupa tıp fakültelerinde onlarca kez Latince, İngilizce ve Fransızcaya tercüme edilmiştir.

Râzî'nin kırk yıllık hekimlik hayatı boyunca bizzat muayene ettiği binlerce hastanın kayıtlarını, semptomlarını, uyguladığı ilaçları ve neticelerini not ettiği şahsi defterlerinden teşekkül eden el-Hâvî fi't-Tıbb (Kapsayıcı Tıp Ansiklopedisi), tıp tarihinin en geniş klinik arşividir. Râzî'nin vefatından sonra Büveyhî veziri İbnü'l-Amîd tarafından talebelerinden toplanarak 25 büyük cilt halinde derlenen bu eser; baştan ayağa bütün hastalıkları, cerrahî müdahaleleri, farmakolojik terkipleri ve bizzat Râzî'nin 'Filanca hastam geldi, şu ilacı verdim, şu tesiri gördüm' şeklindeki ilk modern klinik vaka raporlarını (case-history) ihtiva eder.

Ebû Bekir er-Râzî, tıp ve kimyadaki parlak dehâsının yanı sıra İslâm düşünce tarihinde en cüretkâr ve tartışmalı 'Beş Ezelî İlke' (el-Kudemâü'l-Hamse) felsefesini vaz' etmiştir. Ona göre kâinatın varlığı beş ezelî ve ebedî cevhere dayanır: 1) el-Bârî (Yaratıcı Hak Teâlâ); 2) en-Nefsü'l-Külliyye (Evrensel Ruh); 3) el-Heyûlâ el-Ûlâ (İlk Madde); 4) el-Mekânü'l-Mutlak (Mutlak Boşluk / Uzay); 5) ez-Zemânü'l-Mutlak (Mutlak Zaman / Süre). Atomcu bir madde ve mekân anlayışını benimseyen Râzî; kâinatın zaman içinde değil, ezelî maddenin mutlak uzaydaki hareketiyle şekillendiğini savunarak Fârâbî, İbn Sînâ ve Ebû Hâtim er-Râzî gibi filozof ve kelâmcılarla çetin metafizik tartışmalara girişmiştir.

Râzî, bedenin hekimliği ile ruhun hekimliğini birbirini tamamlayan iki ikiz ilim olarak görmüştür. et-Tıbbü'r-Rûhânî (Ruhsal Tıp / Manevî Tedavi) adlı eserinde insan ahlâkını bir hekim titizliğiyle teşrih etmiştir. Eserde; gazap (öfke), haset, kibir, hırs, oburluk, şehvet düşkünlüğü ve ölüm korkusu gibi ahlâkî zaafları birer 'ruhsal hastalık' olarak teşhis etmiş; aklın dizginlerini elinde tutan insanın bu zaafları perhiz, irade eğitimi ve tefekkürle nasıl tedavi edeceğini anlatmıştır. Râzî'ye göre en büyük hekim, sadece bedenin hummasını düşüren değil, ruhu kin ve korku ateşinden kurtaran hekimdir.

Ebû Bekir er-Râzî; saf alkolü (el-kuhûl) damıtıp tıpta antiseptik olarak ilk kullanan, cıvalı merhemleri keşfeden, dikiş ipliği olarak hayvan bağırsağını (catgut) cerrahîye kazandıran, laboratuvarı pozitif ilmin mihrabı kılan büyük bir öncüdür. Gözlerini bilime, kitaplarına ve hastalarına adayarak ömrünün sonunda âmâ olan bu yüce bilgin, kendisine göz ameliyatı teklif eden hekimlere 'Dünyayı yeteri kadar gördüm, artık görmesem de olur' diyerek dervişâne bir teslimiyetle ebediyete intikal etmiştir. Onun el-Hâvî'si ve Sırrü'l-Esrâr'ı, İslâm medeniyetinin karanlık çağlar yaşayan Avrupa'yı aydınlatan en parlak meşaleleri olarak bilim tarihinde ebediyen parlayacaktır.