Ebû Bekir er-Râzî ve et-Tıbbü'r-Rûhânî: Ruh Sağlığı, Akıl Terbiyesi ve Melankoli Tedavisi Külliyâtı

Fasıl I: İslâm Klinik Tıbbının Babası ve Beden-Ruh Bütünlüğü

Ebû Bekir Muhammed bin Zekeriyyâ er-Râzî (865-925), Batı'da 'Rhazes' adıyla tanınan, deneysel tıp ve kimyanın en cesur dehâlarından biridir. Bağdat ve Rey hastanelerinin başhekimi olan Râzî, tıp külliyatı Kitâbü'l-Mansûrî'yi bedensel tedavilere ayırmış; ardından bu eserin tamamlayıcısı ve manevî zirvesi olarak et-Tıbbü'r-Rûhânî (Ruhsal Tıp) adlı çığır açıcı eserini kaleme almıştır.

Râzî, önsözde hekimliğin iki kanatlı bir sanat olduğunu belirtir: 'Nasıl ki tabip bedenin uzuvlarını cerahat ve hastalıklardan temizleyip mizacını itidale kavuşturuyorsa; hakiki hekim de nefsin azgın arzularını, kibrini, gazabını, hasedini ve vehimlerini tedavi edip aklı ruhun mutlak hâkimi kılmalıdır.' Bu yönüyle et-Tıbbü'r-Rûhânî, İslâm medeniyetinin ilk müstakil psikoterapi ve ahlâk psikolojisi el kitabıdır.

Fasıl II: Aklın Üstünlüğü ve Hevâ (Arzu) ile Mücadele

Râzî, eserine aklın faziletini yücelterek başlar. Allah'ın insana bahşettiği en yüce nîmet akıldır. İnsanı hayvanlardan ayıran, sanatı, bilimi, metafiziği ve ebedî saadeti kavramasını sağlayan tek meş'ale akıldır. Ancak aklın en büyük düşmanı Hevâ (kör ve dizginsiz nefsânî arzulardır).

Râzî, tutkuların kölesi olan insanı, azgın ve vahşi bir atın sırtında dizginleri kaybetmiş bir süvariye benzetir. Süvari atı kontrol edemezse uçuruma yuvarlanacaktır. Akıl ise dizgindir; ne zaman nefis anlık bir haz veya intikam ateşiyle parlasa, akıl devreye girmeli, o eylemin uzun vadeli keder ve azap doğuracağını muhakeme ederek nefsi sakinleştirmelidir.

Fasıl III: Gazap, Haset ve Kibrin Psikolojik Tedavisi

Râzî, nefis hastalıklarını klinik bir titizlikle tek tek teşhis ve tedavi eder:

• Gazap (Aşırı Öfke): Öfke, kalpteki kanın kaynaması ve aklın devre dışı kalması halidir. Râzî, öfkelenen kişinin anında bir ayna bulup kendi yüzünün nasıl vahşileştiğini, renginin nasıl morardığını görmesini tavsiye eder. Kendi iğrenç görüntüsünü temaşa eden zihin, akla geri döner.
• Haset (Kıskançlık): Haset, başkasının elindeki nimeti çekemeyip onun yok olmasını istemektir. Râzî, hasetçinin aslında Tanrı'nın hikmetine itiraz eden ahmak bir bedbaht olduğunu; haset ettiği kişinin nimetinden zerre eksilmezken kendi iç organlarını ve kalbini zehirlediğini klinik vakalarla izah eder.
• Kibir (Ucub ve Böbürlenme): İnsanın faniliğini, bir damla sudan yaratılıp nihayetinde çürüyecek bir ceset olduğunu unutup kendini üstün görmesidir. İlacı, kâinatın büyüklüğü karşısında insanın zerre mesabesinde olduğunu tefekkür etmektir.

Fasıl IV: Hüzün ve Kederin Felsefî ve İrfanî İlacı

Râzî'nin eserindeki en derin bölümlerden biri 'Hüznün Def'i' faslıdır. Hüzün; insanın sevdiği bir şeyi kaybetmesinden veya arzuladığı bir şeye kavuşamamasından kaynaklanır.

Râzî şöyle sorar: 'Fânî ve değişken olan bu dünyada hiçbir şeyin zeval bulmamasını istemek, akla uygun mudur?' Maddî dünyadaki her şey doğar, büyür ve çözülür. Değişken bir dünyada değişmezlik aramak, zihnin kendi kendine kurduğu bir seraptır. Kişi malını, makamını veya yakınını kaybettiğinde bilmelidir ki, bu nesneler zaten kendisine emanet olarak verilmişti; ebedî mülk değildir. Akıllı insan, elindeyken emanete şükreder, alındığında ise feryat etmeyip ebedî hakikate rücû eder.

Fasıl V: Ölüm Korkusunun Yenilmesi ve Ruhun Hürriyeti

Râzî, insanların hayat kalitesini düşüren en sinsi marazın 'ölüm korkusu' olduğunu teşhis eder. Bu korku insanı sürekli bir kaygı, cimrilik ve esaret içinde yaşatır.

Râzî mantıksal bir ikilemle bu korkuyu yok eder: 'Ölümden sonra eğer ruh baki kalacaksa (ki ilahî vahiyler ve aklî deliller bunu teyit eder), o halde ölüm bir felaket değil; ruhun beden zindanından ve maddî ızdıraplardan kurtulup nûrânî aslına dönmesidir. Yok eğer ölüm mutlak bir yokluk olsaydı, yoklukta hiçbir acı, keder ve elem hissedilemeyeceğine göre, yine korkacak hiçbir şey yoktur.' Dolayısıyla ölüm korkusu bütünüyle vehimden ibarettir. İnsana düşen, ölümden korkmak değil; yaşadığı sürece erdemli, adil ve faydalı bir ömür sürmektir.

Fasıl VI: et-Tıbbü'r-Rûhânî'nin Modern Bilişsel Terapi (CBT) ile Uyumu

Modern psikolojide Aaron Beck ve Albert Ellis tarafından geliştirilen Bilişsel Davranışçı Terapi (CBT) prensiplerinin, 1100 yıl önce Ebû Bekir er-Râzî tarafından kusursuz bir epistemolojiyle uygulandığı bugün tıp tarihçileri tarafından kabul edilmektedir. Râzî'nin 'otomatik olumsuz düşünceleri akılla çürütme', 'duyguların kökenindeki hatalı inançları düzeltme' ve 'kademeli davranış değişikliği' metotları, çağdaş psikoterapinin temel yapıtaşlarıdır.

Râzî, sadece teorisyen değil; hastanede akıl hastalarını müzikle, su sesiyle, bahçelerle ve sevgiyle tedavi eden müşfik bir hekimdir. et-Tıbbü'r-Rûhânî, ruhun karanlık labirentlerinden aklın ve imanın aydınlığına çıkışın eskimeyen reçetesidir.

✦ Külliyat İçi Gezinme ve İlim Meclisleri ✦

Bu risâle, Sihravemen İlimler Akademisi'nin kadim felsefe, tasavvufi irfan ve ontolojik metafizik külliyatının temel sütunlarından biridir.