Ebû Bekir er-Râzî ve et-Tıbbü'r-Rûhânî: Rûhânî Tıp ve Ahlâkî Mîzân Külliyâtı

İslâm medeniyetinin ve tıp tarihinin en büyük klinik dehası kabul edilen Ebû Bekir Muhammed b. Zekeriyyâ er-Râzî (v. 313/925), Reyy ve Bağdat hastanelerinin başhekimliğini yürütmüş; Kitâbü'l-Hâvî gibi devasa cismânî tıp ansiklopedilerinin yanı sıra insan nefsinin ahlakî ve zihinsel marazlarını tedavi etmek üzere et-Tıbbü'r-Rûhânî (Rûhânî Tıp) adlı çığır açıcı eserini kaleme almıştır. Râzî'ye göre insan sadece et ve kemikten ibaret bir beden değildir; bedenin hastalanması ruhu sarstığı gibi, ruhun ahlakî hastalıklara (kibir, haset, gazap, hırs) duçar olması da bedeni çökertir.

Râzî eserine aklın faziletini anlatarak başlar. Akıl, Allah'ın insana bahşettiği en kıymetli ilahi cevher ve dünya ile ahiret selametinin yegane mizanıdır. Hevâ (kör tutkular, nefsanî arzular ve şehvet) ise aklın zıddıdır. Hayvanlar sırf içgüdü ve hevâ ile yaşarlar; insanı insan kılan ise aklın dizginlerini elinde tutmasıdır. Rûhânî tababetin ilk kuralı; nefsin arzu ettiği her lezzeti derhal tartıya koymak, anlık lezzetin ardından gelecek uzun süreli elemleri akılla hesaplayarak nefsi frenlemektir.

Râzî, kibri (büyüklenmeyi) ve ucbü (kendi nefsini beğenmeyi) akıl terazisinin bozulması olarak tanımlar. Kibirli insan, kendisinde olmayan faziletleri vehmeder veya sahip olduğu geçici nimetleri kendi zâtından bilir. Bu hal, kişiyi öğrenmekten, kusurlarını düzeltmekten ve başkalarının hakkına riayetten alıkoyan öldürücü bir akıl körlüğüdür. Râzî'nin reçetesi şudur: İnsan kendi yaratılışındaki zafiyeti, başına gelen hastalıkları ve ölüm karşısındaki çaresizliğini tefekkür etmeli; kendisinden daha faziletli insanların erdemlerini hatırlayarak tevazu toprağına inmelidir.

Gazap, kanın kaynaması ve aklın bir anda tahttan indirilip yerine vahşi bir canavarın oturması halidir. Öfke anında verilen kararlar daima pişmanlık, zulüm ve yıkım getirir. Râzî, öfkeyi kontrol altına almak için pratik tıp ve psikoloji yöntemleri önerir: 1. Öfke alevlendiğinde derhal mekan değiştirmek ve susmak. 2. Öfkelenilen kişinin bir insan olduğunu ve hata yapabileceğini düşünmek. 3. İntikam almanın anlık bir tatmin, fakat ardından gelen düşmanlık ve vicdan azabının ömür boyu sürecek bir cehennem olduğunu idrak etmek.

Haset, başkasının elindeki nimeti kıskanıp onun yok olmasını istemektir. Râzî'ye göre hasetçi insan, dünyada cezasını kendi içinde çeken en bedbaht kimsedir; zira kâinatta nimetler sonsuzdur ve hasetçi her nimet gördükçe kendi yüreğini dağlar. Haset, doğrudan Allah'ın taksimine ve adaletine itirazdır. Tedavisi; haset edilen kimsenin o nimete erişmek için ne tür zahmetler çektiğini düşünmek ve kalbi gıybetten koruyup o kimseye hayır dua etmeye zorlamaktır.

Râzî zühdü tam bir sefalet veya dünyadan el etek çekme olarak değil; 'ihtiyaç fazlasına köle olmama' hürriyeti olarak tarif eder. Mal ve mülk insan için bir araçtır; araç amaca dönüştüğünde insan malın efendisi değil bekçisi ve kölesi olur. Şehvet ve oburluk bedeni hantallaştırır, aklı köreltir. Mideyi tıka basa doldurmak cismânî hastalıklara yol açtığı gibi, rûhânî letâfeti de yok eder.

İnsanların en büyük kederi, kaybettikleri dünyalıklar (servet, makam, sağlık veya yakınlar) sebebiyledir. Râzî burada muazzam bir ontolojik hakikat fısıldar: 'Bu dünya değişme, çürüme ve ayrılık yurdudur. Ebedi kalıcılığın olmadığı bir yerde kayıplara şaşırmak ahmaklıktır.' Elden çıkan şey zaten bize emanetti; emanetçinin emaneti geri alması keder vesilesi değil, emanete sahip olunan süreye şükür vesilesi olmalıdır. Zihni geçmişin kayıplarına hapsetmek yerine, anı değerlendirmek aklın şifasıdır.

et-Tıbbü'r-Rûhânî'nin en derin bölümlerinden biri ölüm korkusunun analizidir. İnsanlar ya ölümün yokluk olduğunu sanarak korkarlar ya da ölüm anındaki acıdan çekinirler. Râzî der ki: Ruh maddî bedenden bağımsız ruhanî bir cevherdir; ölüm sadece aletin (bedenin) bırakılmasıdır. Şayet ölüm yokluk olsaydı, acı da hissedilmezdi; zira yok olan acı duymaz. Şayet ruh bâkî ise ve insan erdemli bir hayat sürmüşse, ölüm dar bir zindandan sonsuz bir nur bahçesine geçiştir. Ölümden ancak zulmedenler ve ahlakını kirletenler korkmalıdır.

İnsan kendi kusurlarına karşı kördür; çünkü nefis sevgisi insanı aldatır. Râzî, kişinin kendi ahlakî marazlarını teşhis etmesi için iki mühim ayna önerir: Birincisi; hata gördüğünde yüzüne çekinmeden söyleyecek akıllı, dürüst ve takva ehli bir Sadık Dost edinmek. İkincisi; düşmanların tenkitlerine dikkat kesilmektir. Zira düşman, insanın dostlarının görmezden geldiği kusurları abartarak da olsa açık eder; akıllı insan düşmanının dilindeki ayıbını düzeltir.

Râzî'nin bin yıl önce kurduğu rûhânî tıp prensipleri; günümüz modern psikiyatrisinin 'Bilişsel Davranışçı Terapi' (CBT) ve psikosomatik tıp modellerinin atasıdır. Kronik stres, panik atak, öfke patlamaları ve tükenmişlik sendromunun kökeninde aklın hevâ tarafından mağlup edilmesi yatar. İradeyi eğitmek, tefekkürle arzuları dizginlemek ve kalbe rıza makamını yerleştirmek hakiki şifadır.