Ebû Bekir er-Râzî ve el-Hâvî fi't-Tıbb: Klinik Gözlem, Çiçek-Kızamık Ayrımı, Kimyevî Farmakoloji ve Şifâ Felsefesi Külliyâtı

Orta Çağ İslâm dünyasının yetiştirdiği en parlak tabiplerden, kimyagerlerden ve filozoflardan biri olan Ebû Bekir Muhammed b. Zekeriyyâ er-Râzî (Batı dünyasında Rhazes veya Albubator olarak bilinir), modern klinik tıbbın ve deneysel kimyanın tartışmasız öncülerindendir. Rey şehrinde doğan Râzî, gençlik yıllarında simya, felsefe, matematik ve musiki ile meşgul olmuş; musiki nazariyatı üzerine eserler kaleme almış, ancak otuzlu yaşlarından sonra tıp ilmine yönelmiştir.

Bağdat'a giderek dönemin büyük tabiplerinden dersler alan Râzî, kısa sürede tıp sahasında eşsiz bir vukufiyet kazanmış; önce memleketi Rey'deki hastanenin (bîmâristan), ardından Abbâsî halifesi el-Müktefî-Billâh döneminde Bağdat Adudî Bîmâristanı'nın başhekimliğine getirilmiştir. Bağdat Hastanesi'nin inşası için şehirde et parçalarını farklı semtlere astırıp, etin en geç bozulduğu temiz ve havadar mevkiyi hastane yeri olarak seçmesi, onun tabiat gözlemindeki dehasının unutulmaz bir misalidir.

«Tabip, hastasını sadece kitaplardaki umumi kaidelerle değil, o hastanın mizacını, yaşadığı iklimi, yaşını, alışkanlıklarını ve hastalığın bizzat seyrini dikkatle müşahede ederek tedavi etmelidir. Zira tabiat, bizzat en büyük hekimdir; tabibin vazifesi tabiata muavenet etmektir.» — Ebû Bekir er-Râzî, Ahlâku't-Tabîb

Râzî, hayatının sonlarına doğru aşırı kimya deneyleri ve gece okumaları sebebiyle gözlerini kaybetmiş, ancak ardında tıp, kimya, mantık, metafizik ve ahlâk alanında 200'ü aşkın ölümsüz şaheser bırakmıştır.

Râzî'nin hayatı boyunca tuttuğu klinik notlardan, okuduğu tıp yazmalarından ve bizzat tedavi ettiği hastaların vaka kayıtlarından oluşan el-Hâvî fi't-Tıbb (Kapsayıcı Tıp Ansiklopedisi), tıp tarihinin en kapsamlı eseridir. Râzî'nin vefatından sonra öğrencileri ve vezir İbnü'l-Amîd tarafından derlenen bu anıtsal külliyât, yaklaşık 25 büyük cilt hacmindedir.

el-Hâvî'nin tıp tarihindeki emsalsiz hususiyetleri şunlardır:

• Mukayeseli Metodoloji: Her hastalık başlığında önce Hipokrat, Galen, Oribasius, Paul of Aegina gibi Grek hekimlerinin; ardından Hint ve Süryani tabiplerin görüşlerini zikreder; nihayet «Lî» (Bana göre / Benim müşahedem şudur ki...) diyerek kendi şahsî klinik deneyimini ve eleştirilerini ortaya koyar.
• İlk Gerçek Vaka Kayıtları (Case Histories): Hastaların semptomlarını, nabız atışlarını, idrar tahlillerini, kriz günlerini (buhran) ve uygulanan tedavinin neticelerini günbegün kaydederek modern klinik tıp dosyası sistemini kurmuştur.
• Otoriteye Kör İtaatin Reddi: Galen gibi antik dünyanın mutlak otoritesi sayılan hekimlerin hatalı teşhis ve tedavilerini açıkça tenkit etmiş, bunu Kitâbü'ş-Şükûk alâ Câlînûs (Galen'e Dair Şüpheler) adlı müstakil bir eserle taçlandırmıştır.

Tıp tarihçilerinin oybirliğiyle Râzî'nin en özgün ve deha eseri kabul ettiği risalesi Kitâbü'l-Cüderî ve'l-Hasbe (Çiçek ve Kızamık Üzerine), insanlık tarihinde bu iki hastalığın birbirine karıştırılmadan teşhis edildiği ilk bilimsel monografidir. Antik Grek hekimleri çiçek ve kızamığı tek bir hastalığın farklı safhaları sanırken, Râzî aralarındaki ince klinik farkları kesin çizgilerle belirlemiştir.

Râzî'nin ortaya koyduğu ayırıcı teşhis kriterleri şunlardır:

1. Sırt Ağrısı ve Bel Belirtileri: Çiçek hastalığının başlangıcında şiddetli sırt ve bel ağrısı hâkim iken, kızamıkta sırt ağrısı daha hafiftir ancak burun akıntısı, aksırık ve göz kızarıklığı daha baskındır.
2. Döküntülerin Karakteri: Çiçek döküntüleri sert, derinin derinliklerinden gelen nodüller halinde başlar ve püstüle (cerahatli kabarcığa) dönüşür; kızamık döküntüleri ise deriden hafif kabarık, kırmızı lekeler halinde yayılır ve cerahatlenmez.
3. Bağışıklık Nazariyesi: Râzî, kanın mayalanması ve arınması teorisi üzerinden, bir kez bu hastalıkları geçirenlerin ekseriyetle ikinci kez yakalanmadığını gözlemleyerek erken bir edinsel bağışıklık fikrini sezmiştir.

Râzî, tıbbî tedavi yöntemlerini denemek için insanlık tarihinin ilk kontrol gruplu klinik deneyini tasarlamıştır. Menenjit (sersâm) şüphesi olan hastalar üzerinde hacamat ve damardan kan alma (fasd) yönteminin etkisini test etmek için hastaları iki gruba ayırmıştır:

Birinci gruba kan alma tedavisi uygulamış, ikinci grubu ise kontrol grubu olarak kan almadan sadece istirahat ve diyetle gözlemlemiştir. Kan alınan grubun hayatta kalma oranının belirgin şekilde yüksek olduğunu istatistiksel ve klinik olarak belgeleyerek tıpta deneysel karşılaştırma yöntemini başlatmıştır.

Ayrıca ilaçların insanlara verilmeden önce maymunlar üzerinde toksisite (zehirlilik) testine tabi tutulması kuralını getirmiş, hayvan deneylerinin klinik farmakolojideki kurucu adımlarını atmıştır.

Râzî, simyayı gizemli ve mistik bir altın arayışından çıkarıp modern deneysel kimyanın temellerine kavuşturan ilk Müslüman âlimlerdendir. Başyapıtı Kitâbü's-Sırr (Sırrın Kitabı) ve Sırrü'l-Esrâr'da maddeleri madenî, nebatî ve hayvanî olmak üzere üç ana tabiat sınıfına ayırmıştır.

Kimya ve farmakolojiye kazandırdığı başlıca yenilikler şunlardır:

• Saf Alkol (el-Kuhûl) ve Eter Eldesi: Şarabın ve fermente maddelerin imbikten damıtılmasıyla saf alkolü izole etmiş, antiseptik olarak yaraların dezenfeksiyonunda kullanmıştır.
• Sülfürik Asit (Zâc Yağı): Demir ve bakır sülfatların kuru damıtılmasıyla vitriol yağını (sülfürik asit) üretmiştir.
• Cıvalı Merhemler (Cıva-yı Müdebber): Cıvayı kurşun ve yağlarla işleyerek deri hastalıkları, mantar ve uyuz tedavisinde kullanılan merhemleri ilk kez formüle etmiştir; Paracelsus'tan asırlar önce iyatrokimyayı (tıbbî kimya) başlatmıştır.
• Cerrahi İplik (Kord / Katgüt): Yaraların dikilmesinde koyun bağırsağından yapılan ve vücut tarafından emilebilen cerrahî iplikleri ilk kez geliştirmiştir.

Râzî, beyin ve sinir sistemi anatomisinde çağının fersah fersah ötesinde tespitler yapmıştır. Beynin kafatası içindeki konumunu, beyin zarlarını (dura mater ve pia mater) cerrahî titizlikle incelemiş; sinirlerin beyinden ve omurilikten çıkarak duyu ve hareket fonksiyonlarını yürüttüğünü açıklamıştır.

Kranial sinirleri (kafa çiftleri) ve spinal sinirleri sınıflandıran Râzî, yüz felcinin (fâlic-i vechî) beyin kanamasından mı yoksa periferik yüz sinirinin hasarından mı kaynaklandığını ayırt eden klinik testler geliştirmiştir. Boyun omurları kırıklarında hangi uzvun felç olacağını sinir köklerinin dağılımına göre haritalandırmıştır.

Tıp tarihinde çocuk sağlığı ve hastalıklarını (pediatri) müstakil bir uzmanlık sahası olarak ilk kez ele alan hekim Ebû Bekir er-Râzî'dir. Risâle fî Emrâzi'l-Etfâl ve's-Sibyân adlı eseri, tarihteki ilk çocuk hastalıkları monografisi kabul edilir.

Bu eserinde şu mühim konuları işlemiştir:

• Yeni doğan bebeğin ilk bakımı, göbek kordonunun kesilmesi ve antiseptik banyosu.
• Sütannelik kuralları, anne sütünün kalitesi ve bebeğin sütten kesilme safhaları.
• Bebeklikte görülen hidrosefali (başta su toplanması), konvülsiyonlar (havale), pişik, pamukçuk ve diş çıkarma humması tedavileri.

Râzî, sadece hekimliğin tekniğiyle değil, yüksek ahlâkî boyutuyla da ilgilenmiştir. Ahlâku't-Tabîb (Tabibin Ahlâkı) ve et-Tıbbü'r-Rûhânî (Rûhî Tıp) eserlerinde hekimlik deontolojisinin temel ilkelerini vazetmiştir.

Râzî'ye göre hekimin başlıca erdemleri:

1. Şefkat ve Sosyal Adalet: Hekim, zengin saray erkanı ile en fakir halk tabakasını aynı ihtimamla tedavi etmeli; fakirlerden ücret almamalı, bilakis onların ilaçlarını kendi cebinden temin etmelidir. Râzî'nin fakir hastalar için yazdığı Men Lâ Yahduruhu't-Tabîb (Tabibi Bulunmayanlar İçin Ev İlaçları) kitabı bu anlayışın somut meyvesidir.
2. Ümit ve Moral Gücü: Hekim hastanın moralini daima yüksek tutmalı, şifanın geleceğine dair kalbine inşirah vermelidir. Ruh halinin bağışıklık sistemi üzerindeki etkisini kavramış öncü bir psikoterapisttir.
3. Sırdaşlık: Hekim, hastanın en mahrem bedensel ve ruhsal sırlarına şahit olan kimsedir; bu sırları mezara kadar saklamakla mükelleftir.

Râzî, tababetinin yanı sıra özgün bir tabiat metafizikçisidir. Aristotelesçi Meşşâî felsefeye eleştirel yaklaşan filozof, evrenin varoluşunu Beş Ezelî İlke (el-Kudemâü'l-Hamse) nazariyesiyle temellendirmiştir:

• el-Bârî Teâlâ: Yüce Yaratıcı; mutlak hikmet, ilim ve hayat sahibi.
• en-Nefs: Evrensel Rûh; maddede tecelli ederek suretleri meydana getiren canlılık prensibi.
• el-Heyûlâ: İlk madde; atomik zerrelerden (eczâ-i lâ yetecezzâ) müteşekkil sonsuz potansiyel.
• el-Mekânü'l-Mutlak: Sonsuz boş uzay; cisimlerin varlığından bağımsız ezelî kap.
• ez-Zamânü'l-Mutlak: Sonsuz süre (dehr); gezegenlerin hareketinden bağımsız, kesintisiz akış.

Râzî'nin atomcu (zehrî) madde anlayışı ve mutlak zaman tasavvuru, asırlar sonra Newton fiziğinin temel kabullerine ilham verecek derinliktedir.

Ebû Bekir er-Râzî, 12. yüzyılda Gerard of Cremona tarafından Latinceye tercüme edilen Liber Continens (el-Hâvî) ve Liber ad Almansorem (el-Mansûrî) eserleriyle Avrupa üniversitelerinde (Paris, Montpellier, Bologna) 17. yüzyılın sonuna kadar temel tıp ders kitabı olarak okutulmuştur. Paris Üniversitesi Tıp Fakültesi'nin şeref salonunda büstü yer alan iki büyük Müslüman hekimden biridir (diğeri İbn Sînâ'dır).

Râzî'nin mirası, İslâm medeniyetinin bilimi dogmatik bir taklit olarak değil, şüphe, tecrübe, klinik müşahede ve yüksek insânî ahlâk ile inşa ettiğinin en parlak tescilidir. Sihravemen Külliyâtı olarak Râzî'nin bu deneysel basiretini, hekimlik şefkatini ve hakikat arayışını hürmetle tescil ediyoruz.