Ebû Bekir el-Vâsıtî ve Kelâm-ı Tasavvufî

FASIL I: Bağdat ve Nîşâbur Arasında Bir Tevhid Kutbu: Ebû Bekir el-Vâsıtî

İslâm tasavvuf tarihinin üçüncü asır sonu ve dördüncü asır başındaki en keskin akıllarından, hakikat kelâmının kurucu üstatlarından biri olan Ebû Bekir Muhammed b. Mûsâ el-Vâsıtî (ö. 320/932 civarı), Irak tasavvuf mektebi ile Horasan Melâmetiyye ekolünü kendi şahsında meczetmiş ulu bir ariftir. Irak'ın Vâsıt şehrinde doğan Vâsıtî, gençliğinde hilâfet merkezi Bağdat'a gelerek devrin en büyük pirleri Seyyidü't-Tâife Cüneyd-i Bağdâdî, Ebü'l-Hüseyin en-Nûrî ve Ruveym b. Ahmed'in meclislerinde seyr-u sülûkünü ikmal etmiştir.

Bağdat'ta zuhur eden fikrî kargaşa ve Hallâc-ı Mansûr hadisesinin ardından Horasan diyarına hicret eden Vâsıtî, Merv ve Nîşâbur şehirlerinde vefatına kadar hakikat ilmini neşretmiştir. Vâsıtî, tasavvuf terminolojisinde "Kelâmü't-Tasavvuf" (Tasavvufî Kelâm) adı verilen derin metafiziksel dili ilk defa sistematik olarak kullanan, zâhir ulemasının mantık ve kelâm aletlerini tevhidin zâtî sırlarını müdafaada istihdam eden öncü bir dehâdır.

FASIL II: Cüneyd ve Hallâc ile Münasebetleri: Mihne Çağında Hakikat Şahitliği

Vâsıtî, Cüneyd-i Bağdâdî'nin temkin ve sahv (ayıklık) ekolünden yetişmiş olmakla birlikte, Hallâc-ı Mansûr'un cezbe ve şathiyelerini en derinden anlayan ve savunan yakın dostlarındandır. Hallâc'ın idamından sonra birçok sûfî korkudan sessizliğe bürünürken, Vâsıtî onun feryatlarının zâtî tevhid aşkından kaynaklandığını haykırmaktan çekinmemiştir.

Cüneyd'e olan hürmetini daima muhafaza eden Vâsıtî, Cüneyd'in tevhid tariflerini bir adım daha öteye taşımıştır. Cüneyd, tevhidi "Kâdim olanı hâdis olandan ayırmak" şeklinde tarif ederken; Vâsıtî, hâdis olan kulun tevhidde hiçbir varlık iddiasında bulunamayacağını, zira ortada iki varlık vehmetmenin bile tevhidi zedeleyeceğini savunmuştur.

FASIL III: Tasavvuf Kelâmının Doğuşu: Akıl ve Keşfin Sentezi

Vâsıtî'den önce tasavvuf daha ziyade ahlakî nasihatler, zühd hikâyeleri ve münacatlar şeklinde tezahür ediyordu. Vâsıtî, Mu'tezile ve Eş'arî kelâmcılarının kullandığı ontolojik kavramları (cevher, araz, vücûd, adem, zât, sıfat) tasavvufî keşf tecrübelerine tatbik ederek Tasavvuf Kelâmı'nı inşa etmiştir.

Ona göre kelâmcıların akılla ispat etmeye çalıştığı Allah'ın birliği, ancak kalbin masivadan tecerrüd etmesiyle müşahede edilebilir. Akıl birliği delillerle bilir; kalp ise o birliğin bizzat içine girerek onda fânî olur. Bu sentez, daha sonra İmam Gazâlî ve Fahrüddîn er-Râzî gibi devlerin açtığı yolu iki asır önceden aydınlatmıştır.

FASIL IV: Zâtî Tevhid Doktrini: 'Hakk'ı Ancak Hakk Tevhid Eder'

Vâsıtî metafiziğinin kalbi Zâtî Tevhid anlayışıdır. İnsanların ekseriyeti "Ben Allah'ı birliyorum" derken iki varlık vehmeder: Birleyen kul ve birlenen Allah. Vâsıtî bu noktada şimşek gibi çakan şu hükmü vazeder:

Kul kendi aklıyla, nefsiyle veya sözüyle Allah'ı birleyemez. Allah kendi Zâtını ezelde nasıl birlemişse, kulun kalbinde de o ezelî tevhid tecellî eder. Kul bu tecellînin yalnızca mahalli ve aynasıdır; fâili değildir.

FASIL V: Amellerdeki Gizli Şirk İncelemesi ve İhlâs-ı Mutlak

Vâsıtî, ibadet eden dervişlerin ve âbidlerin nefsanî tuzaklarına karşı amansız bir tenkitçidir. Kul namaz kıldığında, oruç tuttuğunda veya zikrettiğinde "Ben iyi bir kulum, amel ettim" diyerek ameline güvenirse, ameli kendine put edinmiş olur. Bu durum, açık putperestlikten daha tehlikeli olan şirk-i hafî (gizli şirk) illetidir.

Hakiki ihlâs, kulun ameli işlerken de, amel bittikten sonra da ameli kendinden bilmemesidir. Ameli yaratan, kula muvaffakiyet veren ve onu kabul eden bizzat Allah'tır. "İbadetlerini gören kimse, ibadet ettiği Zât'tan perdelenmiştir" diyen Vâsıtî, kulluğun saf şükür ve acziyetten ibaret olduğunu ilan eder.

FASIL VI: Tecerrüd ve Tefrîd Makamları

Vâsıtî'ye göre sülûkün iki kanadı vardır: Tecerrüd ve Tefrîd.

• Tecerrüd: Ruhun mâsivâdan, fânî arzulardan, geçmişin kederinden ve istikbalin endişelerinden tamamen soyunmasıdır.
• Tefrîd: Kalpte Allah'tan başka hiçbir sevgi, korku ve illete yer bırakmayarak Vâhid-i Ehad ile baş başa kalmaktır.

Tecerrüd zâhirde dünyayı terk etmekle başlar, bâtında nefsi terk etmekle kemâle erer. Tefrîd ise cennet arzusu veya cehennem korkusundan dahi tecerrüd edip yalnızca Zât-ı Bârî'nin rızasını gaye edinmektir.

FASIL VII: Gaybet, Şühûd ve Cem' Halleri

Vâsıtî, vecd esnasında sâlikin idrak merhalelerini Gaybet ve Şühûd kavramlarıyla tasnif eder. Gaybet halinde kul kendi hislerinden, çevresindeki seslerden ve zamanın akışından habersiz hale gelir; Zât-ı İlâhî'nin celâlinde müstağrak olur.

Lakin Vâsıtî'ye göre gaybet nihai makam değildir; nihai makam Şühûd ve Fark ba'de'l-Cem'dir. Kul tekrar duyular âlemine döndüğünde, kâinattaki her eşyayı yerli yerinde görür fakat eşyanın arkasında Hakk'ın kudret parmaklarını müşahede eder. Kesrette vahdeti, vahdette kesreti seyretmek en kâmil ariflerin sıfatıdır.

FASIL VIII: 'Vemâ Remeyte İz Remeyte' Âyetinin İrfânî Tahlili

Vâsıtî, İslâm kelâmının asırlardır tartıştığı cebr ve ihtiyar (kader ve irade) meselesini Enfâl Sûresi 17. âyeti kerimesiyle çözer: "Attığın zaman sen atmadın, lâkin Allah attı."

Âyette önce atma fiili Peygamber Efendimiz'e (s.a.v.) nispet edilmekte ("attığın zaman"), hemen ardından bu fiil nefiy edilmekte ("sen atmadın") ve nihayet fiilin hakiki yaratıcısı olan Allah'a isnat edilmektedir ("Allah attı"). Vâsıtî'ye göre bu âyet, kulun bir ayna hükmünde olduğunu ilan eder. Ok atan el görünürde kulun elidir; fakat oku hedefine ulaştıran ezelî ve ebedî irade Allah'ındır. Kul bu hakikati kavradığında kibirden kurtulur, mutlak teslimiyete erer.

FASIL IX: Kuşeyrî Risalesi ve Tabakāt Kitaplarındaki Veciz Sözleri

Ebû Bekir el-Vâsıtî'nin kelimeleri, Kuşeyrî'nin Risale'sinde ve Sülemî'nin Tabakāt'ında altın harflerle kaydedilmiştir. O şöyle buyurur:

• "Zikir, zikredilenden gafil olunduğu zaman başlar. Zikredilen huzurda ise zikrin lafzı yok olur."
• "Nefsin en büyük hilesi, seni ibadetlerle meşgul edip o ibadetlerin kabul edilip edilmediği endişesinden uzak tutmasıdır."
• "Tevbe eden kimse günahını unutmadıkça hakiki tövbeye ulaşamaz; zira günahı hatırlamak nefisle meşgul olmaktır; oysa arifin meşguliyeti yalnız Rabbi iledir."

FASIL X: Horasan Melâmeti ve Irak Tasavvufunun Vâsıtî'deki Ebedî İttifakı

Vâsıtî, 320 senesinde Nîşâbur'da vefat ettiğinde, arkasında zâhir şeriatıyla bâtın hakikatini kusursuz bir mizanla tartan muazzam bir irfan mirası bırakmıştır. O, Bağdat'ın metodolojik fıkıh ve kelâm disiplinini Horasan'ın melâmetî samimiyeti ve aşk ateşiyle birleştirmiştir.

Ebû Bekir el-Vâsıtî olmasaydı, tasavvuf kelâmı felsefî taarruzlar karşısında zayıf kalabilirdi. O, hakikatin dilini en yüksek metafiziksel zirvelere taşımış, asırlar boyunca ariflerin pusulası olmaya devam etmiştir.