Ebû Bekir el-Kettânî: Haremeyn Mücâviri, Kâbe İrfânı ve Aşk-ı İlâhî Külliyâtı

İslam irfan tarihinde 'Kâbe'nin Kandili' (Sirâcü'l-Harem) unvanıyla anılan Ebû Bekir Muhammed b. Ali b. Ca'fer el-Kettânî (ö. 322/934), zühd, muhabbet ve müşâhede vadisinde eşsiz bir zirvedir. Bağdat'ta dünyaya gelen Kettânî, gençlik devresinde Bağdat mektebinin pîrleri Cüneyd-i Bağdâdî, Ebü'l-Hüseyin en-Nûrî, Ebû Saîd el-Harrâz ve Rüveym b. Ahmed'in meclislerinde seyrüsülûkünü ikmal etmiştir. Kettânî lakabı, ailesinin veya kendisinin keten ticaretiyle meşgul olmasından neşet etmiştir.

Bağdat'ın ilim ve irfan sofrasından kana kana içtikten sonra, gönlüne düşen Kâbe aşkı ve Beytullah hasretiyle her şeyi terk ederek Hicaz çöllerine revan olmuştur. Mekke-i Mükerreme'ye vasıl olduğunda, ömrünün kalan otuz yılı aşkın devresini Harem-i Şerîf'te 'mücavir' (mukaddes beldenin daimi komşusu) olarak geçirmeye ahdetmiştir. Dünyadan bütünüyle el etek çeken Kettânî, Kâbe-i Muazzama'nın avlusunda gündüzleri tavaf, oruç ve tilavetle; geceleri ise teheccüd, murakabe ve gözyaşlarıyla mamur bir velâyet destanı yazmıştır.

Kettânî'nin Mekke mücavirliği, kuru bir ikamet değil; her nefeste Beyt-i Atîk'in esrarına ve ilahi tecellîlere şahitlik eden bir vuslat halidir. O devirde dünyanın dört bir yanından hacca gelen Müslümanlar, Kâbe'nin Rükn-i Yemânî veya Mültezem köşesinde Kettânî'yi nûrânî bir kandil gibi yanarken bulurlardı. Rivayet edilir ki Kettânî, Harem-i Şerîf'te kaldığı otuz sene boyunca binlerce hatm-i şerifi bizzat tavaf esnasında veya Makâm-ı İbrâhîm ardında ikmal etmiştir.

O, Mekke'nin kavurucu sıcağında dahi kalbindeki ilahi aşk ateşiyle serinlerdi. Kendisine 'Ey Ebû Bekir, bu kadar zahmete ve meşakkate nasıl tahammül ediyorsun?' diye sorulduğunda şu cevabı verirdi: 'Aşk ile yanan bir kalbe cehennem ateşi dahi tesir etmezken, çölün sıcağı nasıl zahmet verebilir? Dostun evinin eşiğinde bekleyen aşık için yorgunluk değil, ancak vuslat neşesi vardır.' Onun bu tavizsiz aşkı sebebiyle Mekke halkı ve hacılar ona 'Sirâcü'l-Harem' (Haremeyn'in meşalesi) ismini vermişlerdir.

Ebû Bekir el-Kettânî, Mekke'de mücavir iken dahi Bağdat'taki mürşidi Cüneyd-i Bağdâdî ve can dostu Ebü'l-Hüseyin en-Nûrî ile manevî ve mektuplarla zahirî irtibatını hiçbir vakit kesmemiştir. Hac mevsimlerinde Bağdat kervanları Mekke'ye ulaştığında Cüneyd'in selamı ve duaları Kettânî'ye iletilir, Kettânî de Beytullah'ın dualarını Bağdat dervişlerine gönderirdi.

Kettânî bir gün rüyasında Peygamber Efendimiz'i (s.a.v.) görür ve 'Yâ Resûlallah, Cüneyd hakkında ne buyurursunuz?' diye niyaz eder. Resûl-i Ekrem Efendimiz: 'Cüneyd bizim ümmetimizin efendilerindendir' buyurur. Kettânî bu müjdeyi gözyaşlarıyla mektubuna yazar ve Bağdat'a yollar. Cüneyd-i Bağdâdî mektubu aldığında secde-i şükrana kapanır ve 'Ebû Bekir Kettânî bizim Mekke'deki gözümüz, kalbimiz ve duamızdır' diyerek dostuna muhabbetini izhar eder.

İslam tasavvuf literatüründe altın harflerle kazınmış en meşhur ahlak tarifi Ebû Bekir el-Kettânî'ye aittir: 'et-Tasavvufu hulukun, fe-men zâde aleyke fi'l-hulukı zâde aleyke fi't-tasavvuf' (Tasavvuf güzel ahlaktan ibarettir; kim ahlakta seni geçerse, tasavvufta da seni geçmiş demektir). Bu muazzam kaide, dervişliği sözde iddialardan, keramet gösterilerinden ve şeklî merasimlerden çıkarıp doğrudan ahlâk-ı hamîde (övgüye değer ahlak) seviyesine oturtmuştur.

Kettânî'ye göre bir insanın kırk yıl oruç tutması veya bin rekat namaz kılması, eğer onda tevazu, hilm, merhamet, cömertlik ve edep doğurmuyorsa hiçbir kıymet ifade etmez. Hakiki tasavvuf ehli, nefsine pay çıkarmayan, kimseyi hakir görmeyen, kendisine eziyet edene dahi lütuf ile muamele eden kimsedir. Kettânî bizzat bu ahlakın canlı bir timsali olmuş; Kâbe avlusunda kendisine hakaret eden veya eziyet veren kimselere dahi gülümseyerek dua etmiş ve helallik dilemiştir.

Kettânî mektebinde kulluğun motor gücü muhabbettir. Kul, Allah'ı sadece cehennem korkusu veya cennet ümidiyle değil; O'nun zâtının kemâline, cemâline ve celâline aşık olduğu için sevmelidir. Kettânî şöyle derdi: 'Cennet için amel eden kimse bir ücret mukabili çalışan işçi gibidir; cehennem korkusuyla amel eden ise kırbaçtan korkan köle gibidir. Hakiki aşık ise yalnızca Ma'şûk'un rızasını diler; O razı olduktan sonra ha cennet ha cehennem, fark etmez.'

Bir gün Mekke'de aşktan bahsederken meclistekilerden biri vecd ile yere düşer. Kettânî onun başına varır ve şöyle der: 'İlahi muhabbet bir şarab-ı tahûrdur; onu içen kimse nefsinden öyle fani olur ki, bedeni ölmeden önce ruhu Hak ile dirilir.' Kettânî'ye göre can, Cânân yolunda feda edilmek için verilmiş bir emanettir. Aşık emaneti sahibine teslim ettiği anda ebedî hayata ve hakiki aşka mazhar olur.

Ebû Bekir el-Kettânî, tavaf ibadetinin zahirî fıkhını aşarak onu kalbî ve kozmik bir miraç olarak şerh etmiştir. Ona göre beden Kâbe taşlarının etrafında dönerken, ruh yedinci semadaki meleklerin tavaf ettiği Beyt-i Ma'mûr'un etrafında, sır ise bizzat Arş-ı Rahmân'ın etrafında tavaf etmelidir. Eğer kulun kalbi tavaf esnasında dünya düşünceleriyle veya nefsin vesveseleriyle meşgulse, o tavaf sadece bir beden hareketidir.

Kettânî tavaf ederken Hacerü'l-Esved'e el sürdüğünde titrerdi. Zira Nebevî hadiste buyurulduğu üzere Hacerü'l-Esved 'Allah'ın yeryüzündeki sağ eli gibidir; ona dokunan Allah'a biat etmiş olur.' Kettânî şöyle derdi: 'Kâbe bir taştan ibaret değildir; o kalplerin kıblesidir. Fakat kalbin kıblesi bizzat Cenâb-ı Hakk'ın Zât-ı Zülcelâli'dir. Taşın sahibini görmeyen kimse putperestlik tehlikesinden kurtulamaz.'

Kettânî'nin manevî hallerinden biri 'Zikr-i Dâim' (kesintisiz zikir) ve bu zikrin neticesi olan 'Fenâfillâh'tır. Onun meclisinde bulunan talebeleri, Kettânî'nin uyurken dahi göğsünden bir değirmen taşının sesi gibi zikir ve inilti seslerinin yükseldiğini naklederlerdi. Kalp bir kez zikre alıştıktan sonra artık uyku, yorgunluk ve meşgale zikri kesemez.

Fenâ makamında Kettânî, zaman ve mekân kayıtlarının dürüldüğü anlara şahitlik ederdi. Bir gün Kâbe'yi tavaf ederken öyle derin bir istiğraka daldı ki, gözlerinin önündeki maddi alem bütünüyle silindi ve yalnız ilahi nurlar tecelli etti. Ayıldığında şöyle dedi: 'Allah Teâlâ bana öyle bir müşâhede kapısı açtı ki, mahlukatın tamamının bir zerre hükmünde olduğunu, zerrelerin ise O'nun nuruyla kaim olduğunu ayne'l-yakîn gördüm.'

Kettânî, Mekke'de bir tarikat tekkesi kurmamış; bilakis Harem-i Şerîf'in taş zeminini kendi irfan mektebi haline getirmiştir. Dünyanın her yerinden gelen talipler onun ayak ucuna oturur, nefislerinin hastalıklarını ona arz ederlerdi. Kettânî müridlerine her şeyden önce 'lokma helalliği' ve 'göz muhafazası' tavsiye ederdi.

O şöyle derdi: 'Karnına bir lokma haram veya şüpheli gıda giren kimsenin kalbi kırk gün kararır; kalbi kararan kimse Kâbe'nin içinde dahi dursa ibadetten lezzet alamaz.' Kettânî'nin terbiyesinde ihlas, amelin ruhudur. Kul amelini halka göstermekten aslandan kaçar gibi kaçmalıdır. O, müridlerine geceleri gizlice Mekke fukarasına erzak dağıttırır, fakat bunu yaparken yüzlerini örtmelerini ve kim olduklarını asla bildirmemelerini tenbih ederdi.

Sülemî'nin 'Tabakāt'ı, Ebû Nuaym'ın 'Hilye'si ve Kuşeyrî'nin 'Risâle'si, Kettânî'nin yüzlerce menkıbe ve hikmetli kelamını nakleder. Bir gün Kettânî vefat döşeğindeyken yanındakiler: 'Ey Ebû Bekir, bize son bir vasiyette bulun' dediler. Kettânî gözlerini açtı ve şöyle dedi: 'Eğer ölüm döşeğinde olmasaydım ve riyâ korkum olmasaydı size bunu söylemezdim: Ben kırk yıldır kalbimin kapısında nöbet tuttum; Allah'tan gayrı ne varsa kalbime girmesine izin vermedim!'

Bu dehşetli murakabe şahadeti, meclistekileri gözyaşlarına boğmuştur. Kettânî'nin diğer vecizelerinden bazıları şunlardır: 'En büyük keramet, istikamet üzere olmaktır.' 'Gözün zinası bakış, kalbin zinası ise mâsivâyı temennî etmektir.' 'Hakk'ı seven kimse O'nun yarattığı mahlukata düşman olamaz.' 'Tevazu, kendinden küçük bir kimseden hakikati işittiğinde derhal teslim olmandır.'

Ebû Bekir el-Kettânî, hicrî 322 (m. 934) senesinde Mekke-i Mükerreme'de ruhunu Cenâb-ı Hakk'a teslim ettiğinde, Kâbe-i Muazzama adeta en nûrani aşığını kaybetmişti. Cenazesi Cennetü'l-Muallâ kabristanına defnedilmiş ve asırlar boyunca hacıların ve ariflerin ziyaretgâhı olmuştur.

Kettânî, Bağdat'ın teorik tasavvufunu Mekke'nin aşk ve hac ameliyle birleştiren eşsiz bir köprüdür. Onun 'tasavvuf güzel ahlaktır' düsturu, bugün dahi bütün İslam dünyasında tasavvufun en muteber tanımı olarak yankılanmaktadır. O, taşların ötesindeki Hakikat-i İlâhiyye'ye sevdalanan, Kâbe'yi kalbinde, kalbini ise Arş'ta gezdiren büyük bir kutup olarak irfan tarihindeki mümtaz yerini ebediyen muhafaza edecektir.