Ebû Bekir el-Ebherî: Mâlikî Fıkhı, Medine Ameli, Zühd-i Şer'î ve Kalp Marifeti Külliyâtı

Hicrî dördüncü asır, Bağdat'ın mezheplerin kurumsallaştığı, büyük fıkıh ekollerinin usûl ve fürû eserlerini kemâle erdirdiği muazzam bir ilim sahnesidir. Hanefîlik ve Şâfiîliğin son derece güçlü olduğu hilafet merkezinde, İmam Mâlik b. Enes'in 'Medine Ameli'ne dayanan mektebini en yüksek zirveye taşıyan, Doğu Mâlikîliğinin tartışmasız reisi ve mutlak imamı Ebû Bekir Muhammed b. Abdullah b. Muhammed el-Ebherî el-Bağdâdî (v. 375/986) hazretleridir.

Ebherî, sadece derin bir fıkıh allâmesi ve usûl dehası değil; aynı zamanda takvası, zühdü, vakar ve heybetiyle bütün hilafet sarayını ve ulemayı kendine hayran bırakan kâmil bir mürşiddir. O, İmam Mâlik'in el-Muvatta' ve İbnü'l-Kâsım'ın el-Müdevvene mirasını Bağdat'ın yüksek felsefi ve kelâmî ikliminde yeniden yorumlamış ve bu fıkhî yapının ruhuna tasavvufi ahlakı üflemiştir.

Devrin Abbâsî halifeleri, Büveyhî emirleri ve çağdaşı olan büyük Hanefî imamı Cessâs ile Şâfiî imamı Dârekutnî, Ebû Bekir el-Ebherî'nin ilmî ve ahlaki üstünlüğü karşısında hürmetle eğilmişlerdir. Onun meclisi, zâhirî fetvaların verildiği bir mahkeme olmanın ötesinde, kalplerin dünya kirlerinden yıkandığı bir arınma dergâhı olmuştur.

Mâlikî mezhebinin zühd anlayışı, diğer bazı mekteplerdeki dünyadan büsbütün el etek çekip perişan bir kılıkta dolaşma anlayışından tamamen farklıdır. İmam Mâlik'in bizzat temsil ettiği bu zühd; temiz giyinmek, vakar ve heybet sahibi olmak, ancak kalben dünyaya zerre kadar iltifat etmemek ve Resûlullah'ın (s.a.v.) sünnetine harfiyen ittibâ etmektir. Ebû Bekir el-Ebherî, bu nebevî vakar zühdünün Bağdat'taki en mümtaz vârisidir.

Ebherî der ki: 'Hakiki zühd, eski elbise giymek veya açlıktan bitap düşmek değildir; hakiki zühd, dünya malı eline geçtiğinde sevinmemek, elinden çıktığında ise asla kederlenmemektir. Kalbinde dünya sevgisi taşımayan sultan gerçek zâhiddir; kalbi hırsla dolu dilenci ise dünyaya köledir.'

O, ders halkasına oturmadan önce güzel kokular sürünür, en temiz elbiselerini giyer ve meclisinde ciddiyet ve huşû hâkim kılardı. Zira okuttuğu ilim, doğrudan Fahr-i Kâinât Efendimiz'in hadisleri ve Medine-i Münevvere'nin nûrani ameli idi. Bu azametli duruş, talebelerinde ilme karşı derin bir aşk ve saygı uyandırmıştır.

Ebû Bekir el-Ebherî'nin ilim hayatındaki en büyük muvaffakiyeti, fıkıh ile tasavvufu mükemmel bir ahenk içinde mezcetmesidir. O, fıkhın sadece bedenin hareketlerini düzenleyen kuru kurallar bütünü olarak görülmesine şiddetle karşı çıkmıştır. Ona göre fıkıh bedenin şeriatı, tasavvuf ise kalbin şeriatıdır; biri olmadan diğeri batıldır.

Ebherî, meşhur şerhlerinde abdest bahsini işlerken sadece suyun vasıflarını ve yıkanacak azaları anlatmakla kalmaz; her bir azanın günahlardan tezkiyesini ve niyetin kalpteki taharetini derinlemesine tahlil eder. Namaz bahsinde rükû ve secdelerin rükünlerini açıklarken, kalbin kibri terk edip Cenâb-ı Hakk'ın azameti karşısında secdede ifnâ oluşunun bâtınî sırlarını fısıldar.

Bu yaklaşım, Bağdat'ta zâhir uleması ile mutasavvıflar arasında zaman zaman baş gösteren suni gerilimleri bertaraf etmiş; her iki kesimin de saygı duyduğu müşterek bir zemin inşa etmiştir.

Ebû Bekir el-Ebherî'nin hayatındaki en parlak imtihan, Abbâsî Halifesi Mutî-Lillâh ve devrin Büveyhî sultanı Adudüddevle tarafından kendisine teklif edilen İslâm dünyasının en yüksek adli makamı olan 'Kādılkudâtlık' (Başhâkimlik) vazifesini kesin bir dille reddetmesidir.

Sultanlar ve vezirler bizzat onun evine gelip yalvarmış, 'Bütün İslâm mülkü senin adaletine muhtaçtır; bu makamı kabul et' demişlerdir. Ancak Ebherî, gözyaşları içinde şu cevabı vermiştir: 'Ben kendi nefsimin hesabını vermekten acizken, doğudan batıya kadar bütün Müslümanların hukukunu omuzlarıma nasıl alırım? Sultanların kapısında adaleti aramak, kuyu dibinde güneşi aramaya benzer. Beni Rabbimin huzurundaki seccademle baş başa bırakınız.'

Bu makam teklifini reddetmesi, onun şan ve şöhret peşinde koşmadığının, ilmini dünyalık menfaatlere asla alet etmeyeceğinin en somut tarihi delilidir. Bu tavır, onun Bağdat halkı ve ulemâ nezdindeki manevi mertebesini bir kat daha yüceltmiştir.

Mâlikî fıkıh usûlünün en ayırt edici prensibi olan 'Amel-i Ehl-i Medîne' (Medine halkının kesintisiz tatbikatı), Ebû Bekir el-Ebherî'nin nazarında kuru bir haber-i vâhid rivayetinden çok daha üstün, yaşayan bir sünnet-i seniyye mirasıdır. Zira Medine ameli, binlerce sahâbe ve tâbiînin bizzat Resûlullah'ın (s.a.v.) tatbikatını görerek nesilden nesile tevâtüren aktardığı canlı bir nurdur.

Ebherî, bu metodolojiyi şerhederken meselenin ruhi boyutuna işaret eder: 'Medine ameli, Peygamber Efendimiz'in nefesinin, ayak izlerinin ve feyzinin sindiği toprağın amelidir. O amele ittibâ etmek, zâhiren bir şekli taklit etmek değil, bâtınen Nûr-ı Muhammedî'nin canlı halkasına dahil olmaktır.'

O, talebelerine Medine'nin manevi iklimini anlatırken gözleri yaşarır, 'Biz Bağdat'tayız ama kalbimiz Mescid-i Nebevî'nin Ravza-i Mutahhara'sında atmalıdır' diyerek fıkhî ittibâı kalbî bir aşka dönüştürürdü.

Ebû Bekir el-Ebherî, gençlik yıllarında Cüneyd-i Bağdâdî'nin son dönemlerine yetişmiş ve onun meclislerindeki yüksek tevhid ve sahv kokusunu teneffüs etmiştir. Cüneyd mektebinin halifeleri olan Ebû Muhammed el-Cüreyri ve Ebû Bekir eş-Şiblî gibi büyük pîrlerle dostluk kurmuş, onların tasavvufi tecrübelerini takdirle karşılamıştır.

Bağdat'taki bazı mutaassıp zâhir âlimleri mutasavvıflara haksız ithamlarda bulunduklarında, Ebû Bekir el-Ebherî bir kalkan gibi araya girer ve sûfîleri müdafaa ederdi: 'Onlar kalplerini Allah için tasfiye etmiş, dünyaya sırt dönmüş muhlis kullardır. Onların vecd hallerindeki şathiyyatını zâhir kalıplarıyla yargılamayınız; onların lisanı aşk lisanıdır.'

Buna mukabil Şiblî ve Cüreyri de Ebherî'nin meclislerine hürmet gösterir, talebelerine fıkıh meselelerinde Ebherî'nin fetvalarına uymayı emrederlerdi. Bu kucaklaşma, Bağdat'ta sağlam bir Ehl-i Sünnet omurgasının muhafazasını sağlamıştır.

İlim tahsil eden bir talebenin veya âlimin en büyük helak sebebi, 'âlim olarak tanınma' ve 'münazaralarda hasmını mağlup etme' arzusudur. Ebû Bekir el-Ebherî, ilmin ancak ihlâs ve tevazu ile birleştiğinde fayda vereceğini, aksi takdirde cehennem yakıtı olacağını talebelerine bıkıp usanmadan hatırlatırdı.

Ebherî der ki: 'İlmin ilk adımı niyetin ıslahıdır. Bir kimse ilmi makam kapmak, halkın teveccühünü kazanmak veya ulemâ arasında övünmek için öğrenirse, o ilim onun aleyhine kıyamet gününde en büyük delil olur. İlmin hakiki meyvesi, kalpte Allah korkusunun (haşyet) ve tevazuun artmasıdır.'

Kendisi yüzlerce ciltlik fıkıh şerhleri telif etmiş olmasına rağmen meclisinde son derece mütevazı oturur, en küçük bir talebesinin bile itirazını sabırla dinlerdi. 'Ben bilmiyorum' (Lâ edrî) demeyi bir ilim ve fazilet şiarı olarak yaşatmıştır.

Ebû Bekir el-Ebherî, sadece bir fakih değil, aynı zamanda Kur'an-ı Kerîm'in ahkâm âyetlerini derinden tefsir eden bir müfessirdi. Onun telif ettiği Ahkâmü'l-Kur'ân (günümüze parçaları ulaşan), fıkhî istinbatların yanı sıra kalbi titreten bâtınî nükte ve işaretlerle doludur.

O, Bakara Sûresi'ndeki takva âyetlerini tefsir ederken müttakîlerin vasıflarını şöyle özetler: 'Müttakî, sadece haramlardan kaçınan değil; Cenâb-ı Hakk'ın rızasına zerre kadar gölge düşürecek her türlü dünyevi kaygıdan kalbini muhafaza eden kimsedir. Takva, kul ile cehennem arasına şeriat kalkanını, kul ile gaflet arasına ise zikir kalkanını koymaktır.'

Kur'an'ın emir ve nehiylerinin altında yatan ilahi rahmeti talebelerine açıklarken, şeriatın insanı zorlamak için değil, ruhunu esaretten kurtarıp hakiki hürriyete kavuşturmak için vahyedildiğini ispatlamıştır.

Ebû Bekir el-Ebherî'nin Bağdat'taki ders halkası, İslâm coğrafyasının dört bir yanından gelen ilim âşıklarının akınına uğrardı. Mağrib'den, Endülüs'ten, Mısır'dan ve Horasan'dan gelen binlerce talebe onun meclisinde diz çökmüştür. Mâlikî mezhebinin ikinci İmam Mâlik'i sayılan İbn Ebî Zeyd el-Kayrevânî ve meşhur Kādî Abdülvehhâb el-Bağdâdî gibi zirve şahsiyetler, ya bizzat onun talebesi olmuş ya da onun ilmî icazetiyle parlamışlardır.

Ebherî'nin talebelerine vasiyeti şu üç altın düsturda toplanırdı:

• 'Her gün Kur'an-ı Kerîm'den bir cüz okuyup tefekkür etmeden güne başlamayınız.'
• 'Gecenin bir kısmında herkes uyurken kalkıp secdede günahlarınıza gözyaşı dökünüz; zira gece gözyaşı gündüzün günah kirlerini yakar.'
• 'Fetva verirken nefsinizi ve sultanların rızasını değil, sadece yarın huzuruna çıkacağınız Allah'ın rızasını gözetiniz.'

Büyük Mâlikî biyografi müellifi Kādî İyâz, ölümsüz eseri Tertîbü'l-Medârik'te Ebû Bekir el-Ebherî'ye sayfalarca yer ayırmış ve onu şöyle selamlamıştır: 'Ebû Bekir el-Ebherî, Doğu'da Mâlikî mezhebinin bayraktarı, verada İmam Mâlik'in tam bir benzeri, ilimde ve zühdde asrının biricik imamıdır. Onun vefatıyla Bağdat'ta fıkıh ve takva yetim kalmıştır.'

Hicrî 375 (m. 986) senesinde seksen küsur yaşında Bağdat'ta vefat ettiğinde, şehirde dükkânlar kapatılmış, cenaze namazı hilafet camiinde yüz binlerin iştirakiyle kılınmıştır. O, arkasında fıkhın zâhirî katılığı ile tasavvufun laubaliliğe kayabilecek bâtınîliğini ehl-i sünnet omurgasında birleştiren muhteşem bir sentez bırakmıştır.

Netice itibariyle Ebû Bekir el-Ebherî, bize şeriat ile hakikatin, ilim ile takvanın, vakar ile tevazuun nasıl tek bir bedende mezcedilebileceğini gösteren ulu bir rehberdir. Onun mirası, İslâm düşüncesinin hem aklî hem kalbî derinliğini aynı anda kucaklayan ebedi bir meşaledir.