Ebû Bekir el-Cessâs: Ahkâmü'l-Kur'an, Bağdat Fıkıh İrfanı, İctihad Hikmeti ve Takvâ-yı Şer'iyye Külliyâtı

Hicrî dördüncü asır, İslâm fıkıh mezheplerinin usûl ve fürû kaidelerinin nihai şeklini aldığı, fıkhî ictihadın zirveye ulaştığı ihtişamlı bir dönemdir. Hilafet başkenti Bağdat'ta Hanefî mezhebinin mutlak riyaset makamında oturan, ilmi, zühdü ve sarsılmaz takvasıyla doğudan batıya bütün âlimlerin hürmetini kazanan büyük allâme, Ebû Bekir Ahmed b. Ali er-Râzî el-Cessâs hazretleridir.

Cessâs nisbesi, kireç ve alçı ticareti veya imalatıyla meşgul olmasından (veya ailesinin bu mesleğinden) kaynaklanmaktadır. O, Rey şehrinde doğmuş; ilim aşkıyla Bağdat, Basra, Kûfe ve Ahvaz gibi merkezleri dolaşmıştır. Bağdat'ta meşhur Hanefî fakihi Ebü'l-Hasan el-Kerhî'nin en seçkin talebesi ve halefi olmuş; hocasının vefatıyla birlikte Bağdat medreselerinin başmüderrisi ve Hanefî fıkhının tartışmasız reisi makamına oturmuştur.

Ebû Bekir el-Cessâs, sadece kuru metinleri nakleden bir mukallit değil; âyet ve hadislerin bâtınî gayelerini, kıyas ve istihsanın felsefi derinliklerini kavrayan dâhi bir müçtehid ve takva abidesidir. Onun fetvaları, Şeriat'ın adalet terazisini mizan kılan nebevî bir ferasetin meyvesidir.

Ebû Bekir el-Cessâs'ın İslâm kütüphanesine kazandırdığı en anıtsal eser, üç büyük cilt halinde tedvin edilen Ahkâmü'l-Kur'an tefsiridir. Bu eser, Kur'an-ı Kerîm'de yer alan fıkhî, hukuki, ahlaki ve içtimai hükümleri ihtiva eden bütün âyetlerin kelime kelime, hüküm hüküm şerh edildiği emsalsiz bir kaynaktır.

Cessâs bu eserinde, âyetlerin nüzul sebeplerini, lügavî delaletlerini, nâsih ve mensûhunu büyük bir vukufla incelerken; asla lafızların yüzeyinde takılıp kalmaz. O, her bir hükmün arkasındaki ilahi hikmeti, adaletin tesisini ve insan ruhunu mâsivâdan arındıran manevi terbiyeyi ortaya koyar.

Ona göre Kur'an ahkâmı, insanı zapturapt altına alan bir ceza kanunnamesi değil; ferdi ve cemiyeti kemâl-i insâniyyete ulaştıran ilahi bir merhamet nizamıdır. Cessâs'ın tefsiri, Hanefî mezhebinin fıkıh usûlünün Kur'an ile nasıl mükemmel bir ahenk içinde kenetlendiğini gösteren en parlak şaheserdir.

Ebû Bekir el-Cessâs, el-Fusûl fi'l-Usûl isimli usûl-i fıkıh başyapıtında, aklın vahiy karşısındaki konumunu ve ictihad mekanizmasını eşsiz bir vukufla formüle etmiştir. Cessâs'a göre akıl, vahyin zıddı veya rakibi değil; vahyin getirdiği ilahi nuru idrak eden, tartan ve hayatın akışına tatbik eden ilahi bir mihenktir.

Cessâs, donuk taklitçiliği, delilsiz hüküm vermeyi ve selefin sözlerini körü körüne papağan gibi tekrarlamayı şiddetle kınamıştır. Bir fakih, nassların (âyet ve hadislerin) illetlerini, gayelerini (makâsıd) ve cemiyetin maslahatını kavramadıkça hakiki müçtehid olamaz.

O, fıkıhta 'İstihsân' metodunu savunurken, bunun keyfî bir heva değil; zâhirî kıyasın doğuracağı adaletsizliği ve meşakkati önlemek için Kur'an'ın ruhuna ve adalete daha uygun olan gizli kıyasa yönelmek olduğunu ispat etmiştir. Bu dinamik ictihad anlayışı, İslâm fıkhının her çağda yaşayan canlı bir hayat nizamı olmasını temin etmiştir.

Ebû Bekir el-Cessâs'ın ahlaki büyüklüğünün en çarpıcı şahidi, dünya makamlarına ve sarayın debdebesine karşı sergilediği tavizsiz zühd ve istiğnâdır. Abbâsî halifesi Mûtî-Lillâh ve dönemin kudretli vezirleri, Cessâs'a defalarca Bağdat Başkadılığı (Kādılkudât) makamını teklif etmişler; önüne altınlar ve fermanlar sermişlerdir.

Ancak Cessâs, bu muazzam dünyevi makamı her defasında kesin bir dille reddetmiştir. Talebeleri ve dostları, 'Ey imam! Bu makamı kabul etsen, adaletle hükmeder, mazlumların hakkını korursun' dediklerinde, Cessâs gözyaşları içinde şu cevabı vermiştir: 'Sultanların sofrasına oturanın fetvasından ve adaletinden şüphe edilir. Ben bir günahkârın kapısında boyun bükeceğime, bir kuru ekmekle yetinip Rabbimin kapısında hür bir kul olarak yaşamayı tercih ederim.'

O, ömrü boyunca Bağdat'ın mütevazı bir mahallesinde, kendi el emeği ve kanaat lokmasıyla yaşamış; sarayın hiçbir ihsanına tenezzül etmemiştir. Bu takva ve istiğnâ, onun fetvalarına ve eserlerine öyle bir manevi tesir ve nur kazandırmıştır ki, düşmanları dahi onun huzurunda hürmetle eğilmek zorunda kalmıştır.

Cessâs'ın fıkıh anlayışının en dinamik unsurlarından biri, 'İyiliği emretmek, kötülükten sakındırmak' (Emr-i bi'l-ma'ruf ve nehy-i ani'l-münker) farzına verdiği merkezi ehemmiyettir. O, Ahkâmü'l-Kur'an'da bu farzın Şeriat'ın direği olduğunu, bu vazifeyi terk eden bir toplumun helake mahkûm bulunacağını haykırmıştır.

Cessâs, kötülüğe karşı susmanın 'dilsiz şeytanlık' olduğunu, zalim idarecilerin zulmüne rıza göstermenin ise o zulme ortak olmak anlamına geldiğini açıkça beyan etmiştir. O devirde hilafeti sarsan siyasi entrikalara, vergi zulümlerine ve haksızlıklara karşı minberlerden ve ders halkalarından Hakk'ın hükmünü çekinmeden haykırmıştır.

Lakin o, bu vazifenin de bir edebi ve fıkhı olduğunu vurgulamıştır: İyiliği emreden kişinin bizzat kendisi o iyiliği yaşamalıdır; kötülüğü men ederken daha büyük bir fitneye ve anarşiye sebebiyet vermemeli, kalbinde mahlûkata karşı şefkat ve merhamet taşımalıdır. Nefretle değil, kurtarma gayesiyle yapılan tebliğ kalplere tesir eder.

Ebû Bekir el-Cessâs'ın fıkhî muhakemesinin temelinde 'Verâ' ve 'Takvâ' ahlakı yatar. Verâ, sadece açık haramlardan kaçınmak değil; helal olup olmadığında en ufak bir şüphe bulunan şeylerden dahi dinin ve kalbin selameti için uzak durmaktır.

Cessâs derdi ki: 'Midesine şüpheli bir lokma giren kulun kalbi katılaşır, gözünün yaşı kurur, ibadetlerinden lezzet alamaz ve duaları icabet semasına yükselemez. Fıkıh, sadece bir şeyin fetvaya uygunluğunu bilmek değil; takvaya uygunluğunu tartmaktır.'

O, çarşıda alışveriş yaparken satıcıların tartı ve ölçüdeki titizliğini kontrol eder, şüpheli mallardan uzak dururdu. Bir keresinde bir talebesinin şüpheli bir kaynaktan gelen ziyafete katıldığını öğrendiğinde, ona günlerce ders vermemiş ve tevbe etmesini emretmiştir. Cessâs'a göre helal lokma, marifetullah nûrunun tohumudur; o tohum bozuk olursa kalpte ancak zakkum biter.

Cessâs, ibadet ahkâmını incelerken fıkhî şartlar (farzlar, vâcipler, sünnetler) ile kalbî şartların (niyet, ihlas, huşû) birbirini tamamlayan iki kanat olduğunu ispat eder. Abdestte uzuvları yıkamak farzdır; ancak kalbi riyâ ve kibirden yıkamak da farz-ı ayındır.

Namazda iftitah tekbirini alan bir kulun 'Allâhu Ekber' (Allah en büyüktür) derken zihninde hâlâ dünyalık makamları, parayı veya nefsani hevaları büyütmesi, Cessâs'a göre ibadetin ruhuna karşı işlenmiş büyük bir tenakuzdur. Kul, diliyle söylediğini kalbiyle tasdik etmedikçe hakiki namaza eremez.

Oruçta sadece yemeyi içmeyi terk etmek değil; lisanı gıybetten, gözü haramdan, aklı ise bâtıl hayallerden men etmek şarttır. Cessâs, ibadetin bir alışkanlık ve âdet olmaktan çıkarılıp şuurlu bir ubudiyyete dönüştürülmesi gerektiğini her eserinde ısrarla hatırlatmıştır.

Ahkâmü'l-Kur'an'ın en hacimli ve sarsıcı bölümleri, sosyal adalet, iktisadi muameleler ve kul hakkı bahisleridir. Ebû Bekir el-Cessâs, İslâm iktisat nizamının temel gayesinin servetin belirli ellerde toplanmasını önlemek ve zayıfları korumak olduğunu beyan etmiştir.

Faiz (ribâ) yasağını tefsir ederken Cessâs, faizin sadece bir finansal fazlalık değil; emeği sömüren, cemiyetteki merhamet ve yardımlaşma damarlarını kurutan şeytani bir zulüm sistemi olduğunu ifade eder. Yetim malı yemek ise 'karnına doğrudan cehennem ateşi doldurmaktır'.

Cessâs, ticarette hile yapan, malın kusurunu gizleyen ve karaborsacılık (ihtikâr) ile halkın rızkıyla oynayan tüccarların ahirette müflis olarak haşrolacağını ihtar etmiştir. Fıkıh, zayıfın hakkını güçlünün pençesinden alan ilahi bir kalkandır.

Tarih boyunca bazı müfrit çevreler fıkıh uleması ile tasavvuf meşâyihi arasında ebedi bir husumet olduğu masalını uydurmuşlardır. Hâlbuki Ebû Bekir el-Cessâs'ın hayatı, bu iddianın ne denli asılsız olduğunu gösteren en bariz vesikadır.

Cessâs, Bağdat'ın büyük zâhidleri, sûfîleri ve takva ehli meşâyihi ile derin bir dostluk ve istişare içindeydi. O devrin sûfîleri, en müşkil fıkhî meselelerinde ve ibadetlerinin sıhhatinde Cessâs'ın kapısına gelir, onun fetvasıyla amellerini tanzim ederlerdi. Cessâs da onların meclislerine katılır, dualarını talep eder ve kalbini onların samimi halleriyle ferahlatırdı.

Cessâs, hakiki tasavvufun Şeriat'ın emirlerini daha derin bir aşk ve ihlasla yaşamak olduğunu; Şeriat'ı hiçe sayan sahte şeyhlerin ve zındıkların ise hem fıkhın hem tasavvufun ortak düşmanı olduğunu açıkça beyan etmiştir.

Ebû Bekir el-Cessâs'ın vefatının üzerinden bin yıldan fazla zaman geçmesine rağmen, onun Ahkâmü'l-Kur'an'ı ve usûl eserleri İslâm dünyasının bütün medreselerinde, üniversitelerinde ve ilim meclislerinde temel başvuru kaynağı olmaya devam etmektedir.

Modern çağın karmaşık hukuk ve ahlak krizinde Cessâs'ın mirası bize iki mühim ders vermektedir: Birincisi, adaletin ancak ilahi vahyin rehberliğinde inşa edilebileceği; ikincisi ise ilmin ancak dünyevi menfaatlerden tecerrüd etmiş, takva ve izzet sahibi kâmil şahsiyetlerin omuzlarında yükselebileceğidir.

Sihravemen Külliyâtı olarak kütüphanemize kattığımız bu abidevi monografi, Bağdat'ın ulu imamı Ebû Bekir el-Cessâs'ın adalet, zühd ve ictihad meşalesini yarınlara taşımaktadır. Onun aziz hatırası, fıkıh ile takvayı, akıl ile vahyi birleştirmek isteyen her hakikat yolcusuna ilham vermeyi sürdürecektir.