Kâdî Ebû Bekir el-Bâkıllânî ve el-İnsâf: Eş'arî Akidesi, Tenzîh, İlâhî Sıfatlar ve Kelâmî Tahkîk Külliyâtı

İslâm düşünce tarihinin yetiştirdiği en parlak kelâm âlimi ve mantık ustalarından biri olan Kâdî Ebû Bekir Muhammed b. et-Tayyib el-Bâkıllânî (ö. 403 / 1013), İmâm Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'den sonra Eş'arî mezhebini felsefî ve mantıkî temeller üzerinde kurumsallaştıran ikinci kurucu (el-Müessisü's-Sânî) kabul edilir. Basra'da doğup Bağdat'ta kādılkudâtlık makamına kadar yükselen Bâkıllânî, Abbâsî halifesi Azudüddevle tarafından Bizans sarayına elçi olarak gönderilmiş ve Bizans ulemasıyla yaptığı münazaralarda İslâm akidesini muazzam bir mantıkla savunmuştur.

Bâkıllânî, hem fıkıhta Mâlikî mezhebinin en büyük imamlarından biri, hem de kelâmda akıl ile nakli kusursuz bir te'lif ile birleştiren bir metodologdur. İ'câzü'l-Kur'ân, et-Temhîd ve el-İnsâf gibi eserleriyle Mu'tezile, Cehmiyye, Kerrâmiyye ve Müşebbihe fırkalarının ifrat ve tefritlerini aklî delillerle çürütmüştür.

«Akıl, vahyin tasdikçisi ve hüccetin idrak vasıtasıdır. Akılla temellenmeyen bir iman taklitten ibarettir; fakat naklin nurundan mahrum bir akıl da karanlıkta yolunu kaybeder.» — Kâdî Ebû Bekir el-Bâkıllânî

Bâkıllânî'nin tam adıyla el-İnsâf fîmâ Yecibü İ'tikâdühü ve lâ Yecûzü'l-Cehlü bih (İnanılması Vacip Olup Bilinmemesi Câiz Olmayan Hususlarda Adalet ve Hakikat) adlı eseri, akide sahasında ortaya çıkan kaos ve fırkalaşmalara karşı her Müslümanın bilmesi gereken asgarî ve zarurî iman esaslarını vazetmek üzere kaleme alınmıştır.

Eserin 'el-İnsâf' (Adalet ve Hakkaniyet) olarak isimlendirilmesi manidardır. Bâkıllânî iki tehlikeli uca karşı dengeli bir hat çizer:

• Teşbîh ve Tecsîm (Antropomorfizm): Allah Teâlâ'yı mahlûkâta benzeten, O'na cisim, mekân, yön, el ve ayak isnat eden müşebbihe ve mücessimenin bâtıl inançlarını kesin tenzîh ile reddeder.
• Ta'tîl (Sıfatları İnkâr): Allah'ın zâtını mahlûkâta benzetmeme endişesiyle zâtî ve sübûtî sıfatlarını büsbütün inkâr eden Mu'tezile ve Cehmiyye'nin boşluğunu çürütür.
• Ehl-i Sünnet İnsâfı: Allah vardır; sıfatları zâtının ne aynısı ne de gayrısıdır; O hiçbir şeye benzemez ve her şeyi işitip görendir.

Bâkıllânî, kelâm ilmini sağlam bir epistemolojik zemin üzerine inşa eder. el-İnsâf'ta bilginin (ilim) hakikati, eşyayı olduğu gibi idrak etmek olarak tarif edilir ve üç temel bilgi vasıtası belirlenir:

1. Havâss-ı Selîme (Sağlam Duyular): Beş duyu organı (görme, işitme, tatma, koklama, dokunma) ile elde edilen zarurî bilgiler. Şüphe götürmez maddî idrakin temelidir.
2. Haber-i Sâdık (Doğru Haber): İki kısma ayrılır: Birincisi, yalan üzere birleşmeleri aklen imkânsız bir topluluğun naklettiği mütevâtir haber (tarihî ve coğrafî gerçekler); ikincisi ise mucize ile doğrulanmış peygamber haberi (vahiy).
3. Aklî İstidlâl ve Nazar: Bilinen önermelerden hareketle bilinmeyen hakikatlere ulaşma ameliyesidir. Allah'ın varlığı ve birliği zarurî değil, aklî nazar ile ulaşılan bir bilgidir.

Bâkıllânî, sofistlerin (şüphecilerin) bilginin imkânsızlığına dair iddialarını mantıkî tenakuzlarını yüzlerine vurarak bertaraf etmiştir.

Bâkıllânî, Eş'arî kelâmının en temel kozmolojik argümanı olan hudûs delilini (kâinatın sonradan yaratılmışlığı) mükemmel bir mantık silsilesiyle kurar. Bu delil, âlemin cevher ve arazlardan müteşekkil olduğu esasına dayanır:

• Cevher (Bölünemeyen Atom): Kendi başına yer tutan en küçük madde parçacığıdır (cüz-i lâ yetecezzâ).
• Araz (Nitelikler): Renk, hareket, sükûn, sıcaklık ve soğukluk gibi tek başına kaim olamayan, bir cevherde ortaya çıkan ve bir andan fazla baki kalmayan geçici hallerdir.
• Sürekli Yaratılış: Arazlar sürekli yenilenmekte ve yok olmaktadır. Hâdis olan (sonradan var olan) niteliklerden arınamayan bir kâinat, bütünüyle hâdistir.

«Her sonradan olanın (hâdis) bir var ediciye (muhdis) muhtaç olması aklın en bedihî hükmüdür. Âlemin hareket ve sükûnundaki nizam, O'nun Kadîr ve Hakîm bir Müdebbir'in eseri olduğunu haykırır.» — Kâdî Ebû Bekir el-Bâkıllânî

Bâkıllânî'nin el-İnsâf'taki en mühim katkılarından biri, ilâhî sıfatlar meselesinde geliştirdiği derin kelâmî formülasyondur. Cenâb-ı Hakk'ın kemâl sıfatlarıyla muttasıf olduğunu ispat ederken şu ilkeyi vazeder: «Allah Teâlâ diridir hayat ile, bilendir ilim ile, kadirdir kudret ile.»

Bâkıllânî sıfatları iki temel zümrede tahlil eder:

1. Sıfât-ı Selbiyye (Tenzîhiyye): Vücûd (varlık), Kıdem (ezelîlik), Bekā (ebedîlik), Vahdâniyyet (birlik), Muhâlefetün li'l-havâdis (sonradan olanlara benzememek) ve Kıyâm bi-nefsihî (varlığı kendinden olmak).
2. Sıfât-ı Sübûtiyye (Me'ânî Sıfatları): Hayat, İlim, İrade, Kudret, Sem', Basar ve Kelâm. Bu sıfatlar Allah'ın zâtında ezelî ve ebedî olarak mevcuttur.

Mu'tezile'nin 'sıfatların zâttan ayrı kabul edilmesi halinde taaddüd-i kudemâ (ezelî varlıkların çoğalması) doğar' itirazına karşılık Bâkıllânî; sıfatların müstakil birer ilâh değil, Zât-ı Bârî'nin ezelî kemâlâtı olduğunu şüpheye yer bırakmayacak şekilde ispat etmiştir.

Kur'ân-ı Kerîm'de geçen «Rahmân Arş'a istivâ etti» (Tâhâ, 5) veya «Allah'ın eli onların elleri üzerindedir» (Feth, 10) gibi âyetlerin zâhirî mânâsına yapışarak Allah'a cisim, oturan beden veya el-yüz isnat eden mücessimeye karşı Bâkıllânî, muhkem âyet olan «O'nun benzeri hiçbir şey yoktur» (Şûrâ, 11) âyetini esas alır.

Bâkıllânî'nin bu husustaki tenzîh kuralı şudur:

• Mekândan Münezzehlik: Allah Teâlâ, mekânı ve zamanı yaratandır. Yaratılana muhtaç olamaz; Arş O'nu taşımaz, O Arş'ı ve semâvâtı kudretiyle tutar. İstivâ, istilâ ve mutlak hükümranlıktır.
• Yed ve Vech Lafızları: Bunlar maddî uzuvlar değil; kudret, inâyet ve Zât-ı İlâhî'yi ifade eden kudsî mefhumlardır.
• Tefvîz ve Te'vîl Dengesi: Ya zâhirî beşerî mânâ reddedilip hakikati Allah'a havale edilir (tefvîz) ya da Arap lügatinin mecaz kurallarına göre tenzîhî mânâ verilir (te'vîl). Cisimleştirme ise küfürdür.

Bâkıllânî, peygamberliği inkâr eden deistlere (Berâhime) ve felsefecilere karşı nübüvvetin aklî lüzumunu ispat eder. İnsan aklı genel iyiyi ve kötüyü kısmen idrak edebilse bile; ibadetlerin keyfiyetini, ahiret ahvâlini ve rızâ-yı ilâhînin sınırlarını peygamber olmadan bilemez.

Peygamberliğin en büyük delili mucizedir:

1. Mucizenin Şartları: Peygamberlik iddiasında bulunan zâtın elinde zuhur etmeli, tabiat kanunlarını aşmalı (nâkız-ı âdet), benzeri getirilemez olmalı ve inkârcılara meydan okumalıdır.
2. Kur'ân'ın İ'câzı: Hissî mucizeler (Hz. Mûsâ'nın asâsı, Hz. Îsâ'nın hastaları iyileştirmesi) o devirde yaşayanlara hastır. Hz. Muhammed'in (s.a.v.) Kur'ân mucizesi ise kıyamete kadar baki olan aklî, edebî ve fikrî bir i'câzdır. Bâkıllânî'nin İ'câzü'l-Kur'ân'ı bu konunun şaheseridir.

İslâm düşüncesinin en çetin meselelerinden biri olan insanın iradesi ve fiillerinin yaratılışı hususunda Bâkıllânî, Eş'arî'nin Kesb nazariyesini en yetkin biçimde şerh eder. Bu meselede iki aşırı uç vardır:

• Cebriyye: İnsanı rüzgâr önündeki yaprağa benzeterek hiçbir iradesi olmadığını söyler; bu durum ilâhî adaleti ve mesuliyeti anlamsız kılar.
• Mu'tezile: İnsanın kendi fiillerinin mutlak yaratıcısı (hâlık) olduğunu iddia eder; bu ise Allah'ın kâinattaki mutlak yaratıcılık sıfatına şirk koşmaktır.

Bâkıllânî'nin tahkîkî formülü:

«Fiilin asıl yaratıcısı (Hâlık) kudreti mutlak olan Allah'tır; ancak o fiile yönelen, onu tercih eden ve kazanan (kâsib) insanın cüz'î iradesidir. Sevap ve azap, yaratmaya değil, kesbe terettüp eder.» — Kâdî Ebû Bekir el-Bâkıllânî

Bâkıllânî devrinde Fâtımîler ve Büveyhîlerin yaydığı bâtınî ve şiî imâmet iddialarına karşı el-İnsâf ve et-Temhîd'de geniş fasıllar ayrılmıştır. Bâkıllânî, hilafet meselesinin imanın bir rüknü olmadığını, kamu maslahatına matuf amelî bir nizam olduğunu ortaya koyar:

1. Nas ve Tayin Yoktur: Hz. Peygamber (s.a.v.) kendisinden sonra bizzat şahıs tayin etmemiş; ümmetin istişaresine (şûrâ) bırakmıştır.
2. Hulefâ-yi Râşidîn Sıralaması: Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali'nin hilafetleri hem tarihî meşruiyet hem de fazilet sırasına uygundur. Ashâb-ı Kirâm bu hilafetlerde icmâ etmiştir.
3. İsmet İddiasının Reddi: Peygamberler hariç hiçbir insan, hatta imamlar ve veliler dahi günahsızlık (ismet) sıfatına sahip değildir. İmam şeriatın üstünde değil, şeriatın hizmetkârıdır.

Kâdî Ebû Bekir el-Bâkıllânî'nin el-İnsâf eseri, İslâm dünyasında kelâm ilminin felsefî rüştünü ispat ettiği dönüm noktasıdır. Bâkıllânî'nin bu eserde vazettiği usûl; İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî, Hüccetü'l-İslâm İmam Gazâlî ve Fahreddîn er-Râzî gibi müteahhirîn kelâmının zirvelerine doğrudan ilham kaynağı olmuştur.

Bâkıllânî'nin mirası, aklı vahye kurban etmeyen, fakat vahyi de sübjektif felsefî heveslere alet etmeyen mutedil, adil ve insaflı bir tevhid ufkudur. el-İnsâf, modern çağın materyalizm, nihilizm ve tecsim sapmalarına karşı da Ehl-i Sünnet'in eskimeyen aklî zırhı olarak kıymetini muhafaza etmektedir.