Ebû Bekir ed-Dîneverî: Dînever İrfanı, Cem'-Fark ve Tevhid Külliyâtı

Ebû Bekir Muhammed b. Dâvûd ed-Dîneverî (ö. 350/961 civarı), İran'ın batısındaki Cebel bölgesinin tarihi kültür merkezi Dînever'de doğmuş, erken dönem İslam tasavvufunun nazariyat ve tatbikatında mühim izler bırakmış büyük bir ariftir.

Genç yaşta Bağdat'a giderek Seyyidü't-Tâife Cüneyd-i Bağdâdî'nin ders halkasına dahil olmuş; Ebü'l-Hüseyn en-Nûrî, Ruveym b. Ahmed ve Ebû Muhammed el-Cerîrî gibi Bağdat ekolünün devleriyle uzun yıllar sohbet etmiştir. Bağdat mektebinin akli ve ruhi dengesini, sahv (uyanıklık) ve istikamet prensiplerini bizzat Cüneyd'den tevarüs etmiştir.

Daha sonra Şam'a ve memleketi Dînever'e dönerek buralarda irşad meclisleri kurmuş, Cebel havzası ile Şam coğrafyası arasında manevi bir köprü vazifesi görmüştür. Kuşeyrî Risâlesi'nde onun tevhid ve marifet üzerine söylediği sözler en yüksek makamın delili olarak zikredilir.

Ebû Bekir ed-Dîneverî'nin tasavvufi düşüncesinde en derinlikli bahislerden biri, 'Cem'' (bütün varlığı tek bir ilahi tecellide görmek) ve 'Fark' (yaratılmışların kulluk sınırlarını ve şeriat emirlerini ayrı ayrı müşahede etmek) dengesidir.

Ona göre yalnızca 'Cem'' makamında kalan kimse, şeriat hükümlerini ve mükellefiyetleri inkar etme (ilhad) tehlikesiyle karşı karşıya kalır. Yalnızca 'Fark' makamında kalan kimse ise sebeplere takılıp kalır ve tevhidin hakikatinden mahrum olur.

Dîneverî buyurur: 'Hakiki arif, Cem' halindeyken Fark'ı, Fark halindeyken Cem'i terk etmeyendir. Bâtınında Hakk ile vahdette erirken, zahirinde kulluk vazifelerini bir köle titizliğiyle yerine getirendir.' Bu ilke, Cüneydiyye mektebinin omurgasını teşkil eder.

Dîneverî'ye göre tevhid üç mertebedir: 1. Avâmın Tevhidi: 'Lâ ilâhe illallâh' diyerek şirkten ve putperestlikten arınmak, diliyle ikrar etmektir. 2. Havâssın Tevhidi: Bütün fiillerin, sebeplerin ve kudretin yalnız Allah'a ait olduğunu bilmek, sebepleri aradan çıkararak Hakk'ın tasarrufunu müşahede etmektir. 3. Hâssatü'l-Havâssın Tevhidi: Kulun kendi varlığından, şuurundan ve hatta tevhid idrakinden bile fâni olması (Fenâ fi't-Tevhîd); ezeli olan Hakk'ın karşısında sonradan yaratılan (hâdis) kulun yokluğa gömülmesidir.

Dîneverî şöyle demiştir: 'Tevhid, hâdis olanın kadîm olandan ayrılmasıdır. Yaratılmış olan ezelî olana ortak olamaz; kul fâni olur, bâkî olan yalnız Allah kalır.'

Dîneverî hazretlerine göre marifet (Hakk'ı kalben tanımak), kuru bir kelam veya felsefi bilgi değildir; o, Hakk'ın kulun kalbine attığı öyle bir nurdur ki, insan bu nurla alemin hakikatini temaşa eder.

Marifetin en belirgin vasfı ise sükûttur. 'Kim Allah'ı bilirse dili tutulur' hadis-i şerifini açıklarken Dîneverî şöyle der: 'Deniz uzaktayken dalgalarının sesi duyulur; lakin denizin içine dalan kimse derinliklerin sessizliğine bürünür. Marifet ummanına dalan arifin sözü biter, sükûtu başlar.'

O, çok konuşan ve manevi halleri pazarlayan kimselerin henüz yolun başında olduğunu, kemale erenlerin ise sessizlik ve vakar içinde sadece amel ve hizmetle meşgul olduklarını belirtirdi.

Dîneverî, tekkesinde talebelerini yetiştirirken fevkalade titiz bir manevi disiplin uygulardı. Müride ilk olarak nefsin arzularına muhalefet etmeyi talim ettirirdi.

'Nefsin istediği her şeyde bir afet, nefsin kerih gördüğü her meşakkattede bir hayır vardır' prensibini düstur edinmişti. Müridin şeyhine karşı teslimiyetini, ölünün gassal elindeki teslimiyeti gibi görürdü; zira nefsin hileleri ancak kamil bir mürşidin rehberliğiyle bertaraf edilebilirdi.

Talebelerine: 'Gözünüzü haramdan, dilinizi gıybetten, karnınızı şüphelilerden, kalbinizi ise kin ve hasetten temizlemedikçe bana müridlik iddiasında bulunmayın' diye seslenirdi.

Dîneverî, sadece bir köşede ibadet eden bir zahid değil; Dînever, Hemedan, Kırmîsîn ve Şam arasında mekik dokuyan bir irfan elçisiydi. Cebel bölgesinin Kürt ve Fars dervişlerine Bağdat mektebinin inceliklerini öğretmiş, Şam sahillerindeki zahitlere tevhid nazariyatını aşılamıştır.

Onun yetiştirdiği talebeler, dördüncü asrın ikinci yarısında İslam dünyasının dört bir yanına dağılarak bu mutedil, şeriata bağlı ve derinlikli tasavvuf anlayışını yaymışlardır.

İbn Mâkûlâ el-İkmâl'de ve Zehebî Târîhu'l-İslâm'da Dîneverî'nin bu geniş irfani ağdaki merkezî rolüne dikkat çekmişlerdir.

Ebû Bekir ed-Dîneverî'nin Kuşeyrî ve Sülemî tarafından rivayet edilen hikmetli sözleri, tasavvuf terminolojisinin en yetkin ifadeleridir:

1. 'En büyük hicap (perde), kulun kendi ameline ve taatine güvenmesidir. Amelini gören kimse, o amelin sahibini (Hakk'ı) göremez.' 2. 'Tevazu, hakkı kimden duyarsan duy kabul etmektir; isterse o kimse bir çocuk veya bir köle olsun.' 3. 'İhlas, amelinde ne meleklerin sevap yazmasını ne de insanların seni övmesini talep etmendir; ameli sırf Allah rızası için yapmandır.' 4. 'Sûfilik, ne kuru bir elbise ne de birtakım adetlerdir; sûfilik, kalbin Allah ile safiyete ermesidir.'

Ebû Bekir ed-Dîneverî, hicrî 350 (miladi 961 civarı) senesinde doğduğu topraklarda, Dînever'de Hakk'ın rahmetine kavuşmuştur. Vefat döşeğindeyken talebelerine son nasihati: 'Tevhidi bozacak her türlü iddiadan sakının. İbadetlerinizi bir lütuf değil, ifa edilmesi mecburi bir borç bilin. Rabb'inize karşı hüsn-i zan üzere ruhunuzu teslim edin' olmuştur.

Dînever kabristanına defnedilmiş, asırlar boyunca mezarı ziyaretgâh olmuştur. Moğol istilaları Dînever şehrini yerle bir etse de, Dîneverî'nin hikmetleri Kuşeyrî ve Sülemî'nin eserlerinde ebediyen yaşamaya devam etmiştir.

Dördüncü asırda tasavvuf çevrelerinde zaman zaman görülen taşkınlıklar, kuralsızlıklar ve ilahi sarhoşluk (sekr) iddiaları karşısında Ebû Bekir ed-Dîneverî, hocası Cüneyd-i Bağdâdî'nin 'Sahv' (manevi uyanıklık ve ayıklık) prensibine sımsıkı sarılmıştır.

Ona göre en yüksek velayet hali, kendinden geçip şeriata aykırı sözler söylemek değil; ilahi tecellilerin en şiddetli anında bile aklını ve şer'î mükellefiyetini koruyabilmektir. Bu sebeple onun yolu, emniyetli ve fırtınasız bir seyr-u sülûk yoludur.

Modern dünyanın insanı, zıtlıklar ve çatışmalar arasında parçalanmış; maneviyat ile maddiyatı, iç dünya ile dış dünyayı bir türlü telif edememiştir. Ebû Bekir ed-Dîneverî'nin 'Cem' ve Fark' dengesi, modern insana hem kainatın tek bir ilahi kudretin tecellisi olduğunu idrak etme ufkunu hem de gündelik hayatın sorumluluklarını eksiksiz yerine getirme şuurunu kazandırır.

Onun mirası, kalbimizi tevhidin huzuruyla doldururken ayaklarımızı sağlam bir kulluk zeminine basmamızı emreden ebedi bir irfan çağrısıdır.