Ebû Bekir ed-Dakkî: Dînever Meclisi, Vaktin Kılıcı, Cem'-Fark ve Tecerrüd Külliyâtı

Dînever şehri, Hemedan ile Kirmânşah arasında, Cebel (Zâgros) bölgesinin eteklerinde yer alan ve hicrî 3. ve 4. asırlarda yetiştirdiği büyük ariflerle İslâm tasavvufunun en velûd merkezlerinden biri olmuştur. Bu kadim ocağın en parlak kutbu, Ebû Bekir Muhammed b. Dâvûd ed-Dakkî ed-Dîneverî (v. 360/971) hazretleridir. Cüneyd-i Bağdâdî'nin doğrudan veya vasıtalı talebelerinden olan Dakkî, Bağdat mektebinin ince tevhidini Dînever'in yüksek yayla zühdüyle harmanlamıştır.

Dakkî, ilim tahsili için Bağdat, Basra, Şam ve Hicaz'a seyahatler yapmış, devrin en büyük imamlarıyla sohbet etmiştir. Kuşeyrî Risâlesi'nde onun hakkında: «Dînever meşâyihinin reisi, vaktin ve hallerin müşahhas timsali, kelâmı hikmet, ameli zühd olan büyük imam» ifadeleri kullanılır.

Ebû Bekir ed-Dakkî'nin tasavvuf düşüncesinde en çok derinleştiği saha «Vakit» kavramıdır. Tasavvuf terminolojisinde "İbnü'l-Vakt" (Vaktin Çocuğu), geçmişin pişmanlıklarıyla veya geleceğin kaygılarıyla zihnini parçalamayan, içinde bulunduğu ânın ilâhî vazifesine bütünüyle odaklanan ariftir.

Dakkî şöyle buyurur: «Sûfî, içinde bulunduğu nefesin sahibidir. Dün ölmüştür, yarın ise henüz doğmamıştır. Senin elinde olan yalnızca şu andır. Eğer bu anı Hakk'ın rızasına sarf etmezsen, vakit seni ezip geçen keskin bir kılıç olur.»

Bu metafizik yaklaşım, müridin dağınık zihnini toparlayarak "Cem'iyyet-i Hâtır" (zihinsel ve kalbî odaklanma) haline ulaştırır. Zamana esir olan insan zindandadır; vaktin fâiki olan arif ise zamanın üstünde bir huzur fezasındadır.

Tasavvufun en nazik kelâmî meselelerinden biri Cem' (bütün varlığı Hakk'ın vücudunda bir görme) ve Fark (yaratıcı ile yaratılan arasındaki hudutları koruma) dengesidir. Ebû Bekir ed-Dakkî, bu iki makam arasındaki dengeyi şu hikmetli kelâmıyla şerh eder:

Dakkî'nin bu formülasyonu, vahdet-i vücûd idrakine ulaşan dervişlerin şeriattan sapmasını önleyen en muhkem emniyet supabıdır.

Sâlikin kalbi hiçbir vakit tek bir halde sabit kalmaz; celâl ve cemâl tecellîleri arasında gelgitler yaşar. Kalbin sebepsiz yere daralmasına Kabz, sebepsiz yere ferahlayıp coşmasına ise Bast denir. Ebû Bekir ed-Dakkî, kabz ve bast hallerinin birer imtihan olduğunu beyan eder.

Dakkî'ye göre kabz hali geldiğinde müridin vazifesi sükût etmek, feryadı terk edip ilâhî celâle boyun eğmektir. Zira kabz, nefsin gizli şımarıklıklarını törpüleyen bir terbiyedir. Bast hali geldiğinde ise en büyük tehlike haddi aşmak ve edebi kaybetmektir. Ârif derviş, kabz anında sabırla, bast anında ise edep ve havf ile Hakk'ın huzurunda durur.

Tecerrüd, kulun zahiren ve bâtınen Allah'tan gayrı (mâsivâ) her şeyden soyunmasıdır. Ebû Bekir ed-Dakkî, hakiki tecerrüdü şöyle tarif eder: «Tecerrüd, ne arkanda bir mülk bırakman ne de önünde bir mülk arzu etmendir. Kalbinin öyle bir hâle gelmesidir ki, dünya ateşe verilip yansa kalbinde bir telvesi dahi titreşmez.»

Dakkî, dervişlerine hırka ve taç ile tecerrüd taslamanın sahtekârlık olduğunu, asıl tecerrüdün kalpteki riyaset (baş olma, makam) ve şöhret sevgisini kökünden söküp atmak olduğunu vurgulamıştır.

Ebû Bekir ed-Dakkî, Cüneyd-i Bağdâdî mektebinin meşhur mümessili Ebü'l-Abbas İbn Atâ er-Rûzbârî ile yakın dostluk kurmuş ve mektuplaşmıştır. İbn Atâ'nın Kur'an işârî tefsirindeki incelikleri Dînever havzasına taşıyan Dakkî, Kur'an âyetlerinin dervişin kalbinde her an canlı bir hitap olarak yankılanması gerektiğini savunmuştur.

Bağdat meclislerinde Dakkî'nin mektupları okunduğunda, Cüneyd dervişleri onun kelâmındaki vukûfiyete hayran kalırlar ve Cebel bölgesinde böylesine berrak bir tevhid menbaının kaynamasından şükran duyarlardı.

Dakkî'nin meclislerinde muhabbet bahsi açıldığında, gözlerinden yaşlar boşanır ve kendinden geçerdi. Ona göre muhabbet iki türlüdür:

• Muhabbet-i Sıfât: Allah'ın nimetlerini, ihsanını ve ikramını görerek O'nu sevmek. Bu avamın muhabbetidir; nimet kesilirse muhabbet zayıflayabilir.
• Muhabbet-i Zât: Allah'ı sırf Zât-ı Ecell-i A'lâ'sı sevgiye ve ibadete layık olduğu için sevmek. Nimet verse de vermese de, lütuf etse de kahır etse de sevgide zerre eksilme olmamasıdır.

Dakkî der ki: «Sevenin sevgiliden karşılık beklemesi, sevgi davasında yalancı olduğunun delilidir.»

Tasavvufun nihai gayesi fenâfillâh (Allah'ta yok olmak) ve bekâbillâh (Allah ile baki olmak) sırrına ermektir. Dakkî, fenânın afaki hayallerle değil, nefsin sürekli hesaba çekilmesiyle gerçekleşeceğini ifade eder.

Şöyle buyurur: «Sen aradan çekil ki araya Yaradan tecelli etsin. Senin en büyük perden, kendi benliğindir. Kendi benliğini bir şey zannettiğin müddetçe, kâinatın bütün sırları önüne serilse yine de kör kalırsın.»

Ebû Bekir ed-Dakkî, hayatının son dönemlerinde Dînever'den ayrılarak Şam'a (Dımaşk) hicret etmiş ve oradaki ribâtlarda talebe yetiştirmiştir. Şam meşâyihi onu büyük bir ta'zimle karşılamış, Dımaşk Câmii'nde kurulan ilim halkalarında ona riyaset vermişlerdir.

Mekke ve Medine'ye yaptığı hac seyahatlerinde Harem mücavirleriyle uzun uzadıya sohbet etmiş, Kâbe'nin mültezeminde sabahlara kadar tevhid zikrinde bulunmuştur. Şam'daki vefatına kadar geçen sürede binlerce müridin hidayetine ve manevi terbiyesine vesile olmuştur.

Hicrî 360 (Miladî 971) yılında Şam'da vefat eden Ebû Bekir ed-Dakkî, arkasında tasavvuf tarihinin altın sayfalarına geçen sözler bırakmıştır. İmam Kuşeyrî Risâlesi'nde onun kırktan fazla hikmetli sözünü nakletmiş, Sülemî ise Tabakāt'ında onu çağının en büyük ricali arasında zikretmiştir.

Onun vaktin kılıcı, cem'-fark dengesi ve mutlak tecerrüd üzerine vazettiği kaideler, daha sonraki asırlarda Abdülkadir Geylânî, Muhyiddîn İbnü'l-Arabî ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî gibi dev ariflerin eserlerinde derin yankılar bulmuştur.