Ebû Amr ez-Züccâcî: Mekke Mücâvirliği, Cüneyd Mektebi ve Fenâ fi'l-Mezkûr Külliyâtı

İslam tasavvufunun Haremeyn'deki kutuplarından biri olan Ebû Amr ez-Züccâcî (ö. 348/959 civarı), aslen Nişaburlu veya Bağdatlı olup hayatının ilk devresini İslam hilafetinin başkenti Bağdat'ta geçirmiştir. Mesleği camcılık (züccâc) olduğu için 'ez-Züccâcî' nisbesiyle şöhret bulmuştur. Ancak o, dünyevî camları işlemeyi bırakıp kalbin sırça sarayını ilahî aşk ateşiyle arındırmaya ve parlatmaya yönelmiştir.

Bağdat'ın ulu hadis ve fıkıh meclislerinde ilim tahsil eden Züccâcî, zâhirî ilimlerin lezzetiyle kalbî müşâhedenin zevkini birleştiren müstesna bir fıtrata sahipti. Genç yaşta dünya kazancını terk ederek kendisini bütünüyle sülûk ve riyâzete vakfetmiştir.

Ebû Amr ez-Züccâcî'nin manevi mimarları, tasavvuf tarihinin iki büyük zirvesidir: Seyyidü't-Tâife Cüneyd-i Bağdâdî ve fıkıh-tasavvuf dengesinin büyük üstâdı Rüveym b. Ahmed. Züccâcî, Cüneyd'in irfan halkasında tevhidin en ince sırlarını, fenâ ve bekâ makamlarını ve nefs tezkiyesini talim etmiştir.

Rüveym'den ise şer'î ahkâmın bâtınî esrârını ve ilim meclislerinin vakarını tevarüs etmiştir. Cüneyd-i Bağdâdî, Züccâcî'deki istidat ve ihlâsı görerek ona hususi bir teveccüh göstermiş; onu Haremeyn'e doğru kutlu bir hicrete teşvik etmiştir. Züccâcî, Bağdat mektebinin sarsılmaz teenni ve edebini Mekke'ye taşıyan en mühim elçilerden biri olmuştur.

Züccâcî, Bağdat'taki manevi seyrini tamamladıktan sonra Allah'ın emin kıldığı belde Mekke-i Mükerreme'ye hicret etti ve vefatına kadar Kâbe-i Muazzama'nın hareminde mücâvir olarak yaşadı. O devirde Mekke, Ebû Saîd İbnü'l-A'râbî, Ebû Bekir el-Kettânî ve Ebû Ya'kûb en-Nehrecûrî gibi ulu ariflerin meclis kurduğu bir irfan merkeziydi.

Züccâcî, Harem-i Şerîf'te gece gündüz ibadete daldı. Kâbe'nin gölgesinde oturur, tavaf edenleri seyreder, kalbini her an ilahî nüzûle açık tutardı. Haremeyn halkı ve hacılar onun takvasına ve zühdüne hayran kalır, dualarını almak için meclisine koşardı. Fakat o, şöhretten kaçıp Kâbe örtüsünün ardında mahviyet içinde erimeyi tercih ederdi.

Ebû Amr ez-Züccâcî'nin tasavvufî tefekküründe tavaf, alelâde bir bedensel dönüş değil; ruhun Arş etrafındaki meleklerle birlikte ezelî aşk tavafına iştirakidir. O şöyle derdi: 'Kâbe'yi tavaf eden kimse, kalbini de Rabbü'l-Âlemîn'in huzurunda tavaf ettirmelidir. Beden Kâbe'nin etrafında dönerken, kalp masivadan soyunup sırf Zât-ı Zülcelâl'in azametine odaklanmalıdır.'

Hacerü'l-Esved'i selamlamayı ve öpmeyi ise, ezeldeki 'el-Elest' bezminde verilen ahdin dünyada yenilenmesi olarak tefsir ederdi. Her tavaf şavtında nefsin bir kötülüğünü Kâbe'nin eşiğine bırakmayı, her dönüşte yeni bir ilahî sıfatla nurlanmayı dervişe şart koşardı.

Züccâcî'nin zikir anlayışı, lafızların tekrarından ibaret olan lisânî zikrin çok ötesindedir. O, zikrin üç merhalesini şöyle açıklar: 1. Lisânın Zikri: Kalbin gafletine rağmen dilin Allah demesidir; bu avamın zikridir ve ecirden hâli değildir. 2. Kalbin Zikri: Dil sussa dahi kalbin her atışında Hakk'ı anması, gaflet perdesinin yırtılmasıdır. 3. Fenâ fi'l-Mezkûr: Zikredenin zikri dahi unutarak, sırf zikredilen Zât-ı Zülcelâl'in varlığında yok olmasıdır.

Bu son makamda kul ne zikrini görür ne de kendini; ortada yalnızca 'Hakk' kalır. Züccâcî: 'Zikrinde kendini gören kimse zâkir değil, nefsini zikredendir. Hakiki zikir, zikrin mezkûrda kaybolmasıdır' buyurur.

İhlâs konusunda Züccâcî'nin serdettiği ölçü, tasavvuf tarihinin en keskin ve çarpıcı tariflerinden biridir. O şöyle buyurur: 'İhlâs; ameli mahlukatın görmesinden koruduğun gibi, kendi nefsinden de korumandır.'

Yani bir derviş, amelini insanlardan gizlemekle yetinmemeli; bizzat kendisi de o ameli yaptığını unutmalıdır. 'Ben namaz kıldım, ben oruç tuttum, ben infak ettim' düşüncesi, amelin içine gizlenmiş ince bir şirk ve ucb şirazesidir. Ameli işleten de, muvaffak kılan da, kabul eden de sırf Allah Teâlâ'dır. Kul yalnızca bir perdedir.

Züccâcî'ye göre hakiki fakr (dervişlik), cebinde para bulunmaması değil; kalbin Allah'tan başka hiçbir şeye zerre kadar ihtiyaç duymaması, aynı zamanda kulun kendi nefsinde mutlak bir hiçlik ve yokluk idrakine ermesidir.

'Fakr; kulun hiçbir şeye malik olmaması ve hiçbir şeyin de kula malik olamamasıdır.' Kul zenginleştiğinde şımarmayan, muhtaç düştüğünde sarsılmayan; altını da toprağı da bir gören bir gönül istiklaline erdiğinde hakiki fakr libasını giymiş olur. Bu fakr, kulun Cenâb-ı Hakk'a karşı zâtî iftikarının (muhtaçlığının) keşfidir.

Sâlikin yolculuğundaki imtihan durakları olan sabır, şükür ve rıza, Züccâcî'nin irfanında tevhid potasında eritilir. O, belâ geldiğinde feryat etmemeyi 'avamın sabrı', belâdan dahi lezzet almayı 'havâssın sabrı' olarak niteler. Çünkü gelen her musibet, Sevgili'nin bir mektubu ve nefsi eriten bir ateştir.

Rıza makamı ise sabrın da fevkindedir. Rıza; kaderin acı ve tatlı bütün tecellîlerini kalben aynı neşveyle karşılamaktır. Züccâcî şöyle der: 'Kaza ve kader karşısında itirazı terk eden kimse, cenneti dünyada yaşamaya başlamıştır.'

Ebû Amr ez-Züccâcî, Haremeyn meşâyihi arasında derin tevazuu, heybeti ve keskin basiretiyle tanınırdı. Rivayet olunur ki Kâbe'de tavaf ederken onun yüzüne bakan kimselerin kalbinden dünya sevgisi silinir, yerine derin bir haşyet ve muhabbet dolardı.

Ömrünün son demlerinde Kâbe'nin Mültezem'inde gözyaşlarıyla Hakk'a münacatta bulunmuş ve talebelerine şu vasiyeti bırakmıştır: 'Kâbe'nin taşlarına değil, Kâbe'nin Rabbine kalbinizi bağlayın. Her nerede olursanız olun, Hakk'ın sizi gördüğü bilinciyle (ihsan) nefes alıp verin.'

Ebû Amr ez-Züccâcî, Kuşeyrî Risalesi'nde ve İmam Sülemî'nin Tabakât'ında ilk tabaka meşâyihinin en muteber yıldızları arasında zikredilir. Onun zikir, ihlas ve vecd tarifleri, sonraki asırlarda yetişen bütün tasavvuf mekteplerine kılavuzluk etmiştir.

O, Bağdat'ın hikmetli tefekkürünü Mekke'nin nûrani hareminde kemâle erdiren, zikr-i dâim içinde fenâ bulup bekâya ulaşan muazzam bir irfan kandilidir.