Ebû Amr b. Nüceyd: Melâmetiyye Ekolü, İhlas Fıkhı ve Cömertlik Külliyâtı

İslam tasavvuf tarihinde Horasan Melâmetiyye mektebinin en büyük kutuplarından ve mürşidlerinden biri Ebû Amr İsmâil b. Nüceyd b. Ahmed b. Yûsuf es-Sülemî en-Nîsâbûrî'dir (ö. 366/977). Aslen köklü Benî Süleym kabilesine mensup olup, hem anne hem baba tarafından zühd ve takvayla yoğrulmuş zengin bir ailede dünyaya gelmiştir. Meşhur tasavvuf tarihçisi ve Tabakātü's-Sûfiyye müellifi İmam Ebû Abdurrahman es-Sülemî'nin anne tarafından dedesi ve ilk mürşididir.

Gençliğinde hadis ilmini tahsil etmek üzere İsfahan, Rey, Bağdat ve Hicaz'a seyahatler yapmış; İbn Huzeyme, Ebû Bekir el-Kettânî ve İbrâhim el-Mervezî gibi büyük otoritelerden hadis rivayet etmiştir. Tasavvuf yolunda ise Ebû Osman el-Hîrî'nin en gözde müridlerinden biri olmuş, onun vefatından sonra Cüneyd-i Bağdâdî ve Rüveym b. Ahmed ile uzun sohbetlerde bulunmuştur. Nişabur'a döndüğünde Melâmet meclisinin reisi olmuş, zenginliğini fukaraya vakfetmiştir.

Ebû Amr b. Nüceyd'in tasavvufî ahlâkının merkezinde, kulun yaptığı hiçbir amele güvenmemesi ve daima kendi nefsini kusurlu görmesi esası yer alır. O, tasavvuf tarihine kazınan şu meşhur kaideyi vazetmiştir:

'Men lem yettehim nefsehû alâ devâmi'l-evkāt, fe hüve mağrûr.' (Her an ve her vakitte kendi nefsini töhmet altında tutmayan ve kusurlu görmeyen kimse, aldanmış ve aldatılmıştır.)

İbn Nüceyd'e göre, kul bin yıl kesintisiz ibadet etse, her gününü oruçla, her gecesini kıyamla geçirse bile, 'Ben Allah'a hakkıyla kulluk ettim' vehmine kapıldığı anda ameli heba olur. Zira Allah'ın azameti ve nimetleri karşısında kulun ameli daima noksandır. Gerçek arif, en hayırlı amelini dahi bir günahkârın mahcubiyetiyle Hak dergâhına arz eden kimsedir.

Ebû Amr b. Nüceyd, ihlasın en ince ve riyadan en uzak tarifini yapmıştır. Çoğu insan ihlası, ameli sadece Allah için yapmak olarak anlar. İbn Nüceyd ise bu tanımı bir adım daha öteye taşıyarak şöyle der:

'İhlas odur ki, ameli işlerken ne halkın görmesini umarsın ne de amel bittikten sonra kendi nefsinde o amelden bir iz ve hatıra bırakırsın. Ameli işlersin ve onu tamamen unutursun.'

Bir kul yaptığı ibadeti hatırlayıp onunla övünüyor veya sevap beklentisiyle kendini başkalarından üstün görüyorsa, o amelde ihlas kalmamış, yerini gizli bir şirk ve ucb almıştır. Ameli Hak için yapmak kâfi değildir; amel bittikten sonra o ameli hafızadan silip yalnızca Cenâb-ı Hakk'ın lütfunu görmek lazımdır.

İbn Nüceyd, Horasan'ın en zengin tüccarlarından biri olmasına rağmen, şahsî hayatında son derece mütevazı ve sade bir derviş gibi yaşamıştır. Ticaretten elde ettiği devasa kervan kazançlarını yetimlere, dullara, yolculara ve talebelere infak etmiştir. Rivayet edilir ki, Nişabur'daki ribat ve tekkelerin bütün masraflarını gizlice karşılar, yardım ettiği kimselerin kendisini bilmesine asla müsaade etmezdi.

Bir defasında borcu yüzünden zindana atılan bir dervişin bütün borcunu ödemiş, ardından dervişe: 'Bu parayı benim ödediğimi birine söylersen sana hakkımı helal etmem' demiştir. İbn Nüceyd'e göre cömertlik, verdiğin şeyi verenin Hak olduğunu bilmek ve alana teşekkür etmektir; zira o kimse senin sadakanı kabul ederek seni cehennem ateşinden kurtarmıştır.

Ebû Amr b. Nüceyd, nefsin insanı günahlarla saptıramadığında ibadetler ve faziletlerle tuzağa düşürdüğünü ısrarla vurgulamıştır. Şeytan ve nefis, dervişe 'Sen ne güzel oruç tutuyorsun, ne güzel ağlıyorsun' diye fısıldayarak onu kibre sevk eder.

İbn Nüceyd der ki: 'Nefsin en tehlikeli hilesi, kulun kendi takvasıyla ferahlamasıdır. Açıktan günah işleyip nedamet duyan fâsık, gizlice ibadet edip kendisini kurtulmuş zanneden zâhitten Hak katında daha yakındır.' Zira günahkârın kalbinde zillet ve kırıklık vardır; mağrur zâhidin kalbinde ise gurur ve istikbâr ateşi yanar. Bu sebeple İbn Nüceyd, talebelerine amellerini değil, kusurlarını saymalarını emretmiştir.

İmam Zehebî ve İbn Hacer el-Askalânî, Ebû Amr b. Nüceyd'i 'sika ve sebt' (güvenilir ve sağlam) bir hadis hafızı olarak kaydetmiştir. Nişabur'da hadis meclisleri kurmuş, binlerce hadis-i şerifi senedleriyle talebelerine imla ettirmiştir. Hadis meclisinde ulemânın önünde en küçük bir edep hatasına müsaade etmezdi.

İbn Nüceyd, tasavvuf ehlinin hadis ilminden kopmasını en büyük felaket olarak görmüştür: 'Hadis bilmeyen, fıkıh öğrenmeyen bir kimsenin sûfîlik iddiasında bulunması cehalettir.' Resûlullah'ın (s.a.v) sünneti hayatın her alanında yegâne mizan olmalıdır. Sünnete uymayan bir tek hareket veya söz, sahibinin velayet iddiasını yerle bir eder.

Ebû Amr b. Nüceyd'in İslam irfanına en büyük hediyelerinden biri, torunu Ebû Abdurrahman es-Sülemî'yi (ö. 412/1021) bizzat yetiştirmesidir. Sülemî küçük yaşta yetim kaldığında dedesi İbn Nüceyd onu himayesine almış, ona hem hadis ve fıkıh okutmuş hem de Melâmet mektebinin bütün sırlarını kalbine nakşetmiştir.

Sülemî'nin meşhur 'Tabakātü's-Sûfiyye', 'Risâletü'l-Melâmetiyye' ve 'Uyûbü'n-Nefs' adlı eserlerindeki hikmetlerin ve kaidelerin asıl kaynağı dedesi İbn Nüceyd'in meclisleridir. Sülemî eserlerinde daima 'Semi'tü ceddî Ebâ Amr...' (Dedem Ebû Amr'dan işittim ki...) diyerek onun kelamlarını nakletmiştir. İbn Nüceyd, torunu vasıtasıyla İslam tasavvufunun sonraki bütün nesillerine muazzam bir irfan köprüsü kurmuştur.

Melâmet mefhumunun özü, kulun Hak rızasını ararken halkın kınamasından korkmaması ve halkın övgüsüne zerre kadar iltifat etmemesidir (el-Lâime). İbn Nüceyd, şöhret afâtından yılandan kaçar gibi kaçmıştır. Kendisine hürmet gösterilmesini engellemek için bazen çarşıda esnaf gibi çalışır, bazen sıradan bir hamalın yükünü taşırdı.

O şöyle buyururdu: 'İnsanların seni övmesiyle kalbin genişliyor, yermesiyle kalbin daralıyorsa, sen hâlâ nefsinin kulusun. Hakiki muvahhid için halkın medhi ile zemmi birdir; zira o bilir ki zarar da fayda da yalnız Allah'tandır.' Bu kayıtsızlık, dervişe dünyada hiçbir hükümdarın tadamayacağı mutlak bir hürriyet ve iç huzuru bahşeder.

Zengin bir arif olarak İbn Nüceyd, fakirlikten ziyade zenginliğin ve nimetlerin imtihanının daha çetin olduğunu belirtmiştir. Fakir bir kimsenin sabretmesi gerekiyorsa, zengin bir kimsenin hem şükretmesi, hem cömert olması, hem de kalbini o servetten koruması lazımdır.

İbn Nüceyd der ki: 'Şükür, nimeti vereni görüp nimeti unutmaktır. Eğer nimete takılıp kalırsan, o nimet senin için bir perde ve felaket olur.' İbn Nüceyd elindeki dünyalığı bir emanetçi gibi görmüş, hiçbir zaman 'benim malım' dememiş, fukarayı kendi malının hakiki sahibi kabul etmiştir. Bu yüksek şuur, zenginliği bir kibir vasıtası değil, bir ubûdiyyet basamağı kılmıştır.

Ebû Amr b. Nüceyd, hicrî 366 yılının Rebiülevvel ayında, seksen yılı aşan bereketli bir ömrün ardından Nişabur'da Hakk'ın rahmetine kavuşmuştur. Cenazesine Nişabur'un bütün ulemâsı, muhaddisleri, emirleri ve yetimleri iştirak etmiş, Hîre kabristanında mürşidi Ebû Osman el-Hîrî'nin yanı başına sırlanmıştır.

İbn Nüceyd'in mirası; amelleri gizleme fıkhı, nefsi sürekli töhmet altında tutma şuuru, sınırsız cömertlik ve sünnete tavizsiz bağlılıktır. Onun Horasan'da yeşerttiği Melâmetiyye fidanı, asırlar boyunca İslam coğrafyasında gösterişten uzak, samimi ve ahlak merkezli bir dindarlığın en saf pınarı olarak akmaya devam etmiştir. Ebû Amr b. Nüceyd, tasavvufun riyadan arınmış samimiyet remzi olarak daima hayırla yâd edilecektir.