Ebû Ali es-Sakafî: Kelâm ve Tasavvuf Telifi, İstikamet ve Ubûdiyyet Külliyâtı

İslam düşünce tarihinde zâhirî akide ilimleri ile bâtınî irfan terbiyesini en muhkem biçimde telif eden büyük imamlardan biri Ebû Ali Muhammed b. Abdilvehhâb es-Sakafî en-Nîsâbûrî'dir (ö. 328/940). Aslen Sakīf kabilesine mensup şerefli bir hanedandan gelmiş, Nişabur'un ilim ve irfanla kaynadığı bir devirde yetişmiştir. Gençliğinde hadis, fıkıh, usûl-i fıkıh ve bilhassa kelâm sahasında devrinin zirvesine çıkmıştır.

Ebû Ali es-Sakafî, Horasan'ın en büyük muhaddislerinden ve kelâmcılarından dersler almış, Mutezile, Kerrâmiyye ve Müşebbihe gibi fırkaların bid'atlarına karşı Ehl-i Sünnet akidesini müdafaa eden bir kalkan olmuştur. Ancak zâhirî ilimlerdeki bu büyük vukufiyeti onu tatmin etmemiş; kalbinde yanan marifet ateşiyle tasavvuf yoluna intisap etmiştir. Horasan'ın manevî kutbu Ebû Hafs el-Haddâd ve Hamdûn el-Kassâr'ın meclislerinde bulunmuş, Ebû Osman el-Hîrî'nin en gözde talebelerinden ve sırdaşlarından biri olmuştur.

Ebû Ali es-Sakafî'nin İslam tefekküründeki en belirgin hususiyeti, o devirde birbirine mesafeli ve hatta hasım duran kelâm ulemâsı ile sûfiyye ricâlini aynı zemin üzerinde buluşturmasıdır. O, aklı inkâr eden kaba bir mistisizmi de, kalbi kurutan kuru bir lafızcılığı da reddetmiştir. Ona göre Ehl-i Sünnet kelâmı binanın temeli, tasavvuf ise o binanın içindeki hayat ve ışıktır.

Sakafî der ki: 'Akidesi sahih olmayan kimsenin ibadeti kabul görmez; ibadetinde ihlas ve kalp huzuru olmayan kimsenin de marifetten nasibi yoktur.' Sakafî, İmam Eş'arî ve Mâtürîdî çizgisindeki sünnî akideyi müridlerine bir zırh olarak giydirmiş; ardından o akidenin üzerine murakabe, muhabbet ve zikrullah köşkünü inşa etmiştir. Bu telif usûlü, daha sonra İmam Kuşeyrî ve nihayetinde Hüccetü'l-İslâm İmam Gazâlî tarafından zirveye taşınacak olan mektebin ilk tohumudur.

Ebû Ali es-Sakafî'nin irfanında tasavvufun nihai gayesi olağanüstü haller veya kerametler peşinde koşmak değil; 'İstikamet' üzere bir ömür sürmektir. Sakafî, keramet peşinde koşan müridleri sert bir lisanla ikaz etmiş ve tasavvuf tarihine altın harflerle geçen şu meşhur kaideyi vazetmiştir:

'Sen istikamet talibi ol, keramet talibi olma! Zira nefsin keramet peşinde koşar, Rabbin ise senden istikamet ister.' İstikamet, şeriatın sınırlarından sağa veya sola kıl payı dahi sapmadan, Allah'ın emrettiği dosdoğru yolda sebat etmektir. Bir müridin havada bağdaş kurup oturması veya gaipten haber vermesi marifet değildir; asıl marifet, çarşıda pazarda ticaret yaparken dahi kalbinden bir an olsun Allah'ı çıkarmaması ve harama el uzatmamasıdır.

Sakafî'nin tefekküründe merkezi kavramlardan biri 'Ubûdiyyet'tir (kulluk şuuru). O, tasavvufî yolculuğu kulun kendi aczini, fakrını ve noksanlığını idrak etmesi olarak tarif eder. Rubûbiyyet (Rablik) Hakk'ın şânı, ubûdiyyet ise kulun makamıdır. Kul, hangi manevî makama yükselirse yükselsin, ubûdiyyet dairesinden dışarı çıkamaz.

Sakafî şöyle buyurur: 'Ubûdiyyet, her nefeste Rabbinin senin üzerindeki mutlak hâkimiyetini ve mülkiyetini kabul etmen, kendi nefsine hiçbir pay biçmemendir.' Şatahat (taşkın sözler) söyleyen veya ilahîleşme vehmine kapılan kimi sahte mutasavvıflara karşı Sakafî, Hz. Peygamber'in (s.a.v) 'kul peygamber' olmayı hükümdar peygamber olmaya tercih ettiğini hatırlatmıştır. Kulun en şerefli olduğu an, alnını secdeye koyup acziyetini itiraf ettiği andır.

Seyr ü sülûk yolcusunun manevî kanatları olan havf (ilahî korku) ve recâ (ümit), Ebû Ali es-Sakafî tarafından titizlikle dengelenmiştir. Sakafî, tek kanatlı bir kuşun uçamayacağı gibi, yalnız korku veya yalnız ümitle yaşayan dervişin de manen helak olacağını ifade etmiştir. Yalnız korku insanı ye'se ve ümitsizliğe, yalnız ümit ise şımarıklığa ve lâubaliliğe sevk eder.

Sakafî bu dengeyi şöyle formüle etmiştir: 'Sıhhat ve gençlik çağında havf galebe çalmalıdır ki, nefis günahlardan sakınsın ve ibadete sarılsın. Hastalık ve ölüm döşeğinde ise recâ galebe çalmalıdır ki, kul Rabbine hüsn-i zan ile ve rahmetine sığınarak kavuşsun.' Kamil arif, korkusunda ümidini, ümidinde ise korkusunu muhafaza eden basiret sahibidir.

Ebû Ali es-Sakafî'nin yaşadığı devirde Nişabur, İbn Kerrâm'ın kurduğu Kerrâmiyye mezhebinin ve tecsîm (Allah'ı cisme benzetme) taraftarlarının yoğun propagandasına maruz kalmıştı. Bu fırka, halkı zühd ve ibadet görüntüsü altında cezbediyor, lakin itikadî sahada büyük sapkınlıklara yol açıyordu.

Sakafî, hem kelâmî münazaralarda hem de cami kürsülerinde Kerrâmiyye'nin batıl fikirlerini çürütmüş, Cenâb-ı Hakk'ın mekândan, zamandan, cisimden ve cihetten münezzeh olduğunu ayet ve hadislerle ispat etmiştir. Bu mücadelesi sebebiyle Kerrâmîler tarafından devrin emîrine şikâyet edilmiş, evi kuşatılmış ve bir müddet ders vermesi engellenmiştir. Fakat Sakafî, Ehl-i Sünnet akidesinden tek bir taviz vermemiş, ilim ve vakarla hakikati savunmuştur.

Ebû Ali es-Sakafî, nefsin desiselerini ve kalbin gizli illetlerini teşhiste mahir bir tabip idi. Müridlerine zâhirî ibadetlerin çokluğuyla mağrur olmamalarını, asıl meselenin kalpteki gizli kibir, haset, riyâ ve ucb (kendini beğenme) dikenlerini temizlemek olduğunu söylerdi.

Sakafî şöyle demiştir: 'Nefsinin ayıplarına muttali olan kimse, başkalarının ayıplarını görmekten kör olur.' İnsan kendi kalbini murakabe süzgecinden geçirmediği müddetçe, ne kadar çok kitap okursa okusun hakiki marifete eremez. Marifetullah (Allah'ı tanıma), nefsin heva ve heveslerinden arınmış tertemiz bir kalbe inen ilahî bir nurdur. Kalp putlardan temizlenmedikçe, oraya tevhîd nurları tecelli etmez.

Sakafî'nin irfan mektebinde amellerin makbuliyet ölçüsü, bütünüyle Resûl-i Ekrem'in (s.a.v) sünnetine ve ashab-ı kiramın tatbikatına uygunluktur. O, dinde sonradan ihdas edilen her bid'ati, ne kadar cazip ve güzel görünürse görünsün bir fitne olarak nitelemiştir.

Sakafî buyurur ki: 'Sünnete muhalif bir yoldan Allah'a ulaşacağını zanneden kimse, serap peşinde koşan susuz adama benzer. Ne kadar koşarsa koşsun, eline geçecek olan sadece hüsran ve yorgunluktur.' Bu sebeple onun tekkesinde ve meclisinde şeriata aykırı semâ gösterilerine, hurafelere ve zâhirî nizamı bozan hiçbir harekete müsaade edilmemiştir. Sünnet bir emniyet gemisidir; o gemiye binen kurtulur, binmeyen boğulur.

İlahi takdir ve kaza karşısında kulun duruşu, Sakafî'nin kelâmî ve tasavvufî tefekküründe kemale erer. Cenâb-ı Hak fâil-i muhtardır; mülkünde dilediği gibi hükmeder. Kulun vazifesi, itiraz etmek değil, rızâ göstermektir.

Sakafî rızâyı şöyle tarif eder: 'Rızâ, kalbin acı ve tatlı kazalar karşısında sükûnetini muhafaza etmesi ve Cenâb-ı Hakk'ın hükmüne içtenlikle boyun eğmesidir.' Başına gelen bir dertten ötürü insanlara şikâyette bulunan kimse, Şâfî olan Allah'ı mahlukata şikâyet etmiş gibi olur. Hakiki teslimiyet, elem anında dahi kalbinde zerre kadar şekva vehmi taşımamak ve hadisenin ardındaki hikmete hürmet etmektir.

Ebû Ali es-Sakafî, hicrî 328 yılında Nişabur'da Hakk'ın rahmetine kavuştuğunda, arkasında Ehl-i Sünnet tasavvufunun temellerini atan zengin bir mektep bırakmıştır. Cenazesine Horasan'ın her köşesinden binlerce ulemâ, talebe ve halk iştirak etmiş, Nişabur'un ulu kabristanına defnedilmiştir.

Onun yetiştirdiği talebeler arasında, İmam Ebû Abdurrahman es-Sülemî'nin hocaları ve İmam Kuşeyrî'nin üstadı Ebû Ali ed-Dekkāk gibi dev şahsiyetler yer almıştır. Kuşeyrî Risâlesi'nde Sakafî'nin kelamları, şeriat ile hakikatin uzlaştığı en yüksek deliller olarak nakledilir. Ebû Ali es-Sakafî, ilim ile irfanın, kelâm ile ahlâkın bir bedende nasıl ahenkle birleşebileceğini bütün İslam âlemine ispat eden abide bir şahsiyet olarak yaşamaktadır.