Ebû Ali er-Rûzbârî: Edeb-i Tasavvuf, Şeriat-Hakikat Ahvâli ve Sünnet Mizanı Külliyâtı

İslam irfan tarihinin hicrî dördüncü asrındaki en mümtaz şahsiyetlerinden biri olan Ebû Ali Ahmed b. Muhammed b. el-Kāsım er-Rûzbârî (ö. 322/934), asil bir Fars hânedanına mensup olmasına rağmen dünyevî mansıbı terk ederek mutlak tecerrüd yolunu seçmiştir. Bağdat'ın Rûzbâr bölgesinde doğmuş, genç yaşta zâhirî ilimlerde; bilhassa hadis, fıkıh, lügat ve edebiyat sahalarında devrinin en büyük allâmelerinden icazet almıştır. Hadiste Sa'leb ve İbnü'l-Cellâ gibi otoritelerden rivayette bulunmuş, lügatte ise Kûfe ve Basra mekteplerinin inceliklerini şahsında cem etmiştir.

Rûzbârî'nin manevî intisabı, tasavvufun pîri Cüneyd-i Bağdâdî iledir. Cüneyd'in hususi halkasında 'sahv' ve 'tevhid' mektebini tahsil etmiş, aynı zamanda Ebü'l-Hüseyin en-Nûrî, Rüveym b. Ahmed ve Ebû Hamza el-Bağdâdî gibi ilk dönem Bağdat ariflerinin meclislerinde pişmiştir. Bağdat'taki manevî tahsilini ikmal ettikten sonra Mısır'a hicret etmiş, Kahire ve İskenderiye muhitinde tasavvufun sünnet temelleri üzerine oturmasında tarihî bir rol oynamıştır. Mısır ehli ona hürmeten 'Üstâdü'l-Vakt' (Vaktin Üstadı) unvanını vermiş, meclisleri ulemâ ve fukahânın dahi feyz aldığı bir irfan dergâhı haline gelmiştir.

Ebû Ali er-Rûzbârî'nin tasavvuf anlayışının mihenk taşı, şeriatın zâhirî hükümleri ile tasavvufun bâtınî hakikatleri arasındaki kusursuz imtizaçtır. O dönemde zuhur eden kimi laubali ve ibâhî temayüllere karşı Rûzbârî, şeriat zırhını kuşanmış bir mürşid olarak durmuştur. Onun meşhur kelâmı, tasavvuf usûlünün ebedi anayasası kılınmıştır: 'Bizim mezhebimiz, Resûlullah'ın (s.a.v) sünnetiyle kayıtlıdır. Kitap ve Sünnet terazisinde tartılmayan her manevî vecd, batıldır ve sahibini dalâlete sürükler.'

Rûzbârî'ye göre şeriat bir kapı, hakikat ise o kapıdan girilen saraydır. Kapıyı kıran veya aşmadan içeri girmeye kalkan kimse sarayın nimetlerine değil, zindanın karanlığına düşer. Bir müridin havada uçtuğunu veya su üstünde yürüdüğünü görseniz dahi, onun şeriatın farz ve sünnetlerine riayetine bakmadıkça kerametine itibar etmeyiniz uyarısını sıklıkla tekrarlamıştır. Şeriat amelin sıhhatini, hakikat ise kalbin samimiyetini temin eder; biri diğeri olmaksızın ayakta kalamaz.

Cüneyd-i Bağdâdî'nin mektebi, sarhoşluk (sekr) yerine ayıklık (sahv) ilkesine dayanır. Ebû Ali er-Rûzbârî, bu 'sahv' halini Mısır coğrafyasına taşıyan ve orada kökleştiren en kudretli varistir. Rûzbârî'ye 'Üstâdü'l-Vakt' denilmesinin sebebi, her anın ve vaktin gerektirdiği ilahî edebin ne olduğunu en dakik biçimde tayin edebilmesidir. Vakit gaflet vakti değil, huzur ve murakabe vaktidir.

Rûzbârî müridlerine şu hakikati ta'lim ederdi: 'Sûfî, vaktin oğludur (ibnü'l-vakt); fakat kamil arif, vaktin emîridir (ebü'l-vakt).' İbnü'l-vakt olan kimse hallerin ve tecellîlerin tesirinde dalgalanırken, ebü'l-vakt olan kamil mürşid, her nefeste Cenâb-ı Hakk'ın o andaki emrini yerine getirir. Hüzün anında sabrı, nimet anında şükrü, günah vehminde istiğfarı kuşanır. Bu sebeple Rûzbârî'nin meclislerinde taşkınlıklar, akıl dışı hezeyanlar değil; derin bir sükûnet, haşyet ve fıkhî vakar hâkim olmuştur.

Tasavvuf tarihinde semâ (ilahi kelam ve naatları dinleme esnasında vecd hali) meselesi, fukahâ ile mutasavvıfe arasında derin münakaşalara sahne olmuştur. Ebû Ali er-Rûzbârî, bu nazik meselede getirdiği fıkhî ve ahlakî kriterlerle semânın sınırlarını çizen en büyük hakemlerden biridir. Ona göre semâ, kalbinde Allah sevgisinden gayrı bir arzu bulunmayan temiz ruhlar için bir tazelenme ve ilahî hitabı hatırlama vesilesidir.

Rûzbârî şöyle buyurmuştur: 'Semâ, ancak nefsani hevesleri sönmüş, kalbi mâsivâdan arınmış kimseler için helaldir. İçinde nefsani şehvet kırıntısı taşıyan kimsenin semâ meclisine girmesi fitnedir.' Rûzbârî semâ esnasında müridlerin kontrolsüzce çığlık atmasını veya riyakârca elbiselerini yırtmasını şiddetle men etmiştir. Gerçek vecd, kabın dolup taşması değil; o ilahî nuru kalpte hazmetmek ve zâhire vakar olarak aksettirmektir. Taşmayan, sabreden ve vecdini edebin içinde eriten arif, Hak katında en makbul derecededir.

Ebû Ali er-Rûzbârî'ye göre tasavvuf baştan başa edeptir. O edebi üç ana menzilde mütalaa etmiştir: Azaların edebi, dilin edebi ve kalbin edebi. Azaların edebi, şeriatın zâhirî emir ve nehiylerine riayet etmek, harama ve şüpheli şeylere el uzatmamaktır. Dilin edebi, gıybet, dedikodu, malayani ve boş iddialardan uzak durup daima zikrullah, hikmet ve nasihat ile meşgul olmaktır.

Kalbin edebi ise edep mertebelerinin en zirvesidir. Rûzbârî kalbin edebini şöyle tarif eder: 'Kalbin edebi, Hakk'ın nazargâhı olan o mukaddes mekânda Allah'tan gayrı hiçbir sevgi ve endişeye yer vermemektir.' İnsanın kalbine gelen vesveselere rıza göstermesi veya gizli bir riyaya meyletmesi, kalbin edebini zedeler. Edepsize vuslat kapıları kapalıdır; edeple yaklaşan ise en yüce makamlara zahmetsizce vasıl olur. 'Edep, ilimden evvel gelir' buyuran Rûzbârî, talebelerini yıllarca edep terbiyesinden geçirmeden zikir halkasına almazdı.

Tevhid bahsinde Ebû Ali er-Rûzbârî, Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk'ın (r.a) 'el-Aczü an derki'l-idrâki idrâk' (İlahî Zât'ı idrakten aciz olduğunu idrak etmek, asıl idraktir) kaidesini tasavvufî tefekkürün zirvesi olarak şerh etmiştir. Kulun aklı ve hayali mahluktur; mahluk olan bir idrak, Hâlık olan Zât-ı Zülcelâl'i ihata edemez.

Rûzbârî şöyle der: 'Tevhid, kalbin Allah'ı birlemesi ve zihnindeki bütün şekil, suret ve hayallerden O'nu tenzih etmesidir. Aklına ne gelirse gelsin, Allah onun gayrısıdır.' Tevhidde hakiki kemal, kulun kendi varlığını ve iddialarını Hakk'ın vahdaniyetinde fenâya erdirmesidir. Bu makamda arif, artık 'ben bildim' veya 'ben gördüm' demez; bilinenin de bilenin de yalnızca Cenâb-ı Hak olduğunu müşahede eder. Tevhid kuru bir kelâmî cedel değil, kalpte yanan ve mâsivâyı kül eden bir yakîn ateşidir.

Ebû Ali er-Rûzbârî, müridlerinin amelî hayatını teftiş ederken en çok 'sıdk' (doğruluk) ve 'ihlas' üzerinde durmuştur. Sıdk, kulun zâhirinin bâtınına, bâtınının da zâhirine denk olmasıdır. İçi başka, dışı başka olan kimse sıddîkîn zümresine dahil olamaz. İhlas ise yapılan amele Allah'tan başka hiçbir şahidi, övgüyü ve mükâfatı ortak koşmamaktır.

Rûzbârî'nin bu husustaki ikazı çok çarpıcıdır: 'İhlas odur ki, amelin yazıcı melekler tarafından yazıldığını dahi unutursun ve o amelde nefsine en ufak bir hisse tanımazsın.' Kul, yaptığı iyilik sebebiyle insanların kendisine saygı göstermesini bekliyorsa, o amelde ihlas kalmamıştır. Rûzbârî, riyanın karıncanın ayak sesinden daha gizli bir şekilde kalbe sızdığını belirtir ve arifin daima kendi nefsini töhmet altında tutmasını, amellerine güvenmeyip yalnızca Allah'ın fazl ve rahmetine sığınmasını öğütler.

Tasavvufta 'fakr' (manevî muhtaçlık) kavramı, maddî sefalet veya dilencilik olarak anlaşılmamalıdır. Ebû Ali er-Rûzbârî, fakrın hakiki mahiyetini kalbî bir tecerrüd olarak ortaya koymuştur. Sûfî, elinde dünya malı bulunsa dahi, kalbini o mala bağlamayan kimsedir. Mal mülk cepte veya kasada durmalı, fakat asla kalbin tahtına oturmamalıdır.

Rûzbârî şöyle buyurur: 'Fakr, hiçbir şeye mâlik olmamak değil; hiçbir şeyin sana mâlik olmasına izin vermemektir.' Eğer bir altın liranın kaybı seni günlerce kederlendiriyorsa, sen o liranın kulusun demektir. Fakat hazineler elinden aksa da kalbin zerre kadar sarsılmıyorsa, sen hakiki fakr ve zenginlik makamındasın. Rûzbârî'nin kendisi zengin bir aileden gelmesine rağmen, bütün servetini fukaraya dağıtmış, ömrünün sonuna kadar bir hasır üzerinde yaşamış ve 'kalbin hafifliği kadar büyük bir saltanat görmedim' demiştir.

Hayatın imtihanları, hastalıklar, musibetler ve yokluklar karşısında kulun takınması gereken ahlakî tavır, Rûzbârî'nin irfanında üç basamaklı bir merdivendir: Sabır, Rızâ ve Şükür. Sabır avamın makamıdır; acıya katlanmak ve feryat etmemektir. Rızâ havassın makamıdır; kaderin acı tecellîlerini tatlı bir şerbet gibi yudumlamak ve kalpte itiraz vehmini dahi yok etmektir.

Şükür ise havassü'l-havâssın (en seçkinlerin) makamıdır ki, musibetin içinde gizlenen ilahî lütfu ve günahlara kefaret olma sırrını görerek bela anında dahi hamd etmektir. Rûzbârî bu hususta şöyle demiştir: 'Kahrın da hoş, lütfun da hoş sırrına eren arif için elem ile lezzet birdir. Zira o hadiseye değil, hadisenin arkasındaki Hâlık'a bakar.' Bu teslimiyet, kulun ruhunu dünya endişelerinden azat eder ve ona ebedi bir itminan bahşeder.

Ebû Ali er-Rûzbârî, hicrî 322 yılında Mısır'da vefat ettiğinde geride yalnız hikmetli kelamlar değil, aynı zamanda şeriatla yoğrulmuş kamil bir tasavvuf mektebi bırakmıştır. Cenazesine Mısır'ın fukahâsı, muhaddisleri, emirleri ve binlerce derviş iştirak etmiş, Mukattam dağının eteklerine defnedilmiştir. Kabri asırlar boyunca ilim ve feyz taliplilerinin ziyaretgâhı olmuştur.

Rûzbârî'nin mirası, tasavvufu her türlü bid'at, hurâfe ve gevşeklikten muhafaza eden zırhtır. Onun meclislerinde yetişen talebeler, Mısır ve Şam coğrafyasına Sünnî tasavvufun tohumlarını ekmiş; Kuşeyrî, Serrâc ve Sülemî gibi tabakât müellifleri onun kelamlarını birer irfan düsturu olarak eserlerinin başköşesine yerleştirmiştir. Rûzbârî'nin ebedi vasiyeti bugün de yankılanmaktadır: 'İlimsiz tasavvuf zındıklık, tasavvufsuz ilim fâsıklıktır. Her ikisini cem eden ise hakikate erer.'