Ebû Ali el-Merrâküşî ve Câmi‘u’l-Mebâdî ve’l-Gāyât: Gözlem Aletleri, Usturlap Hendesesi ve Astronomi Külliyâtı

Hicrî yedinci asır (miladî on üçüncü yüzyıl), Mağrip'te Muvahhidler ve Merînîler, Doğu'da ise Memlükler himayesinde riyâzî ve astronomik ilimlerin altın çağını yaşadığı bir devirdir. el-Hasen b. Ali b. Ömer Ebû Ali el-Merrâküşî, Fas'ın kadim başkenti Merrâküş'te doğdu. İslâm Batısı'nın derin geometri, hesap ve usturlap imalatı birikimini özümsedikten sonra Doğu İslâm dünyasının merkezine, Kahire'ye hicret etti. Kahire'de Memlük sultanlarının ve ilim meclislerinin takdirini kazanarak rasathaneler ve cami muvakkithâneleri için gözlem aletleri tasarladı.

Merrâküşî, sadece teorik astronomiyle yetinmeyip bizzat metalurji, pirinç işçiliği ve hassas alet yapımında mahir bir mühendis ve matematikçiydi. Doğu ve Batı İslâm dünyasının astronomi mirasını sentezleyen bu seyahat, ona İslâm bilim tarihinin en kapsamlı rasat aletleri ansiklopedisini kaleme alma imkânı bahşetti.

Merrâküşî'nin 679-680 (1280-1281) yılları civarında tamamladığı Câmi'u'l-Mebâdî ve'l-Gāyât fî İlmi'l-Mîkāt (Vakit Tayini İlminde İlkeler ve Gaye İlkeleri Külliyâtı), Ortaçağ İslâm dünyasında aletli astronomi sahasında telif edilmiş en anıtsal ve ayrıntılı eserdir. Dört büyük bölümden (kısım) meydana gelen bu dev eser, astronomik hesaplamaların hem teorik trigonometrik temellerini hem de aletlerin imalat çizimlerini sunar.

Eser; küresel geometri, güneş ve yıldızların koordinat tayini, usturlap çeşitleri, rubu' tahtaları, güneş saatleri, pusulalar, kadranlar ve zaman ölçüm cihazlarının çizim kaidelerini cetveller ve şemalar eşliğinde açıklar. On dokuzuncu yüzyılda Fransız şarkiyatçı L. Amélie Sédillot tarafından kısmen neşredilen bu eser, modern astronomi tarihçileri tarafından 'Ortaçağ alet mühendisliğinin başyapıtı' kabul edilmektedir.

Usturlap, üç boyutlu gök küresini (yıldızlar, burçlar kuşağı ve ekvator) iki boyutlu bir pirinç levhaya aktaran stereografik projeksiyon mucizesidir. Merrâküşî, eserinde klasik düzlem usturlapların (astrolabe planispheric) yanı sıra, küresel usturlaplar, zerkāle (Azarquiel usturlabı) ve evrensel usturlap türlerini en ince matematiksel ispatlarıyla açıklamıştır.

Gök küresinin kuzey veya güney kutbundan ekvator düzlemine izdüşürülmesi esnasında açıların korunması kaidesini şerh eden müellif, 'örümcek' (ankebût) adı verilen hareketli yıldız göstergesinin kalibrasyonunu milimetrik hassasiyetle tanzim etmiştir. Usturlap üzerindeki 'almukantarât' (yükseklik daireleri) ve 'semt' (azimut) yaylarının çizimi için cetveller inşa etmiştir.

İslâm astronomlarının insanlık medeniyetine en pratik hediyelerinden biri, usturlabın fonksiyonlarını çeyrek dairelik (90 derecelik) ahşap veya pirinç levhalara sığdıran 'Rubu' Tahtası'dır. Merrâküşî, rubu'ların iki temel türünü ayrıntılı biçimde inceler: Rub'u'l-Müceyyeb (Sinüs Kadranı) ve Rub'u'l-Mukantarât (Yükseklik Kadranı).

Rub'u'l-müceyyeb, üzerindeki dik koordinat ızgaraları ve hareketli şaküllü ipi sayesinde, herhangi bir trigonometrik cetvele ihtiyaç duymaksızın sinüs, kosinüs, tanjant hesaplarını, dağların ve minarelerin yüksekliklerini ve nehir genişliklerini saniyeler içinde hesaplayan bir analog bilgisayardır. Merrâküşî, bu aletin üzerine eklenen yaylar ve kavislerle zaman tayininin nasıl yapılacağını kanıtlamıştır.

Merrâküşî, yatay, dikey, eğik ve silindirik güneş saatlerinin (mizvele/ruhâme) hendesesini inşa etmiştir. Güneş saatlerinin temeli olan gölge boyu hesabı, İslâm matematiğinde trigonometrinin doğuşunu tetiklemiştir. Müellif, yatay düzlemdeki gölgeye zıll-i mebsût (kotanjant), dikey duvardaki gölgeye ise zıll-i menkûs (tanjant) adını vererek hesaplamalarını yürütür.

Gnomon (mil) ucunun gün boyunca çizdiği hiperbolik ve konik eğrileri analitik geometriyle açıklayan Merrâküşî; Kahire, İskenderiye, Şam, Mekke ve Merrâküş enlemlerine göre hazırlanmış güneş saati şablonları sunmuştur. Bu saatler, namaz vakitlerinin ve mevsim dönümlerinin hatasız tespitinde cami avlularına yerleştirilmiştir.

İslâm dünyasında astronominin en hayati uygulama alanı, beş vakit namazın, oruç vaktinin (imsak) ve hac zamanının şer'î şartlara uygun olarak belirlenmesini sağlayan 'İlm-i Mîkāt'tır. Merrâküşî, ufuk altındaki güneşin açısal derinliğini hesaplayarak fecr-i sâdık (sabah namazı ve oruç başlangıcı) için güneşin ufkun 18 derece altında olduğu anı matematiksel olarak modellemiştir.

Aynı şekilde yatsı vaktinin başlangıcı olan şafak-ı ahmer (kızıllığın kaybolması) ve şafak-ı ebyaz (beyazlığın kaybolması) vakitlerini atmosferik kırılma (refraction) etkilerini hesaba katarak tablolaştırmıştır. Bu sayede İslâm dünyasında her coğrafya ve enlem için yılın 365 gününe ait dakik imsakiyeler üretilmiştir.

Kıble tayini, küre üzerinde iki nokta arasındaki en kısa mesafeyi (jeodezik eğri) ve başlangıç meridyenine göre sapma açısını bulmayı gerektiren karmaşık bir küresel trigonometri problemidir. Merrâküşî, el-Bîrûnî ve Ebû'l-Vefâ el-Bûzcânî'nin mirasını geliştirerek Menelaus teoremi ve küresel sinüs-kosinüs bağıntılarıyla kıble yönünü çözmüştür.

"Arz üzerindeki herhangi bir beldenin enlemi ve boylamı ile Mekke-i Mükerreme'nin enlem ve boylamı bilindiğinde, kıble yönü küre üzerindeki üçgenin çözümünden ibarettir. Bu hendese, müminin kalbini Arş'ın hizasındaki Kâbe'ye rapteder."

Merrâküşî, pusula sapma açısını (manyetik sapma) coğrafi sapmadan ayırmış ve rüzgâr gülleriyle donatılmış kıblenümâ aletlerinin yapım şemasını vermiştir.

Merrâküşî, eserinde Şaratayn'dan Batnü'l-Hût'a kadar 28 Ay menzilinin gökyüzündeki yerlerini ve ekliptik koordinatlarını güncel gözlemlerle kaydetmiştir. Abdurrahman es-Sûfî'nin Suverü'l-Kevâkib'indeki yıldız parlaklık derecelerini (kadir) ve presesyon (gün-tün eşitliği kayması) hareketini hesaba katarak katalogları güncellemiştir.

Ay'ın hilâl safhasının ilk görülebilirlik kriterlerini (rü'yet-i hilâl) atmosferik şartlar, Ay'ın güneşten açısal uzaklığı ve gökyüzü parlaklığı parametreleriyle riyâzî kurallara bağlamıştır. Bu çalışma, Ramazan ve bayram hilâllerinin önceden hatasız öngörülmesini sağlamıştır.

Güneşin olmadığı bulutlu günlerde ve geceleri vaktin tayini için su saatleri (binkâm/fencân) ve mum/kandil saatleri hayati önem taşımaktaydı. Merrâküşî, Cezerî ekolünün mekanik mirasını sürdürerek suyun debisini sabit tutan sifonlu ve şamandıralı su saatlerinin çizimlerini vermiştir.

Eserinde, batan bir kovanın veya su tahliye eden bir haznenin dişli çarkları çevirerek küçük madenî bilyeleri saat başı pirinç kadehlere düşüren otomatların tasarımını detaylandırmıştır. Bu cihazlar, camilerde ezan vakitlerinin gece boyunca dakikası dakikasına bildirilmesinde kullanılmıştır.

Ebû Ali el-Merrâküşî, İslâm alet mühendisliğinin zirve temsilcisi olarak ardında silinmez bir iz bırakmıştır. İbnü'ş-Şâtır, Takıyyüddîn er-Râsıd ve Uluğ Bey gibi devrin ve sonraki çağların dev astronomları, Merrâküşî'nin Câmi'u'l-Mebâdî'sindeki alet modellerini rasathanelerinde inşa etmişlerdir.

On dokuzuncu yüzyılda L. A. Sédillot ve Jean-Jacques Sédillot tarafından Fransızca'ya tercüme edilen kısımları, Batı dünyasında Ortaçağ İslâm astronomisinin ne denli ileri bir matematiksel ve teknolojik seviyede olduğunu gözler önüne sermiştir. Merrâküşî, gökyüzünün ilahî intizamını pirincin ve geometrinin diline döken abidevî bir hakîmdir.