Ebû Ali el-Cüzcânî: İstikamet Risalesi, Keramet Karşısında İstikamet ve Hakîmî İrfan Külliyâtı

Horasan'ın kadim beldesi Cüzcan topraklarında doğup yetişen Ebû Ali el-Hasen b. Alî el-Cüzcânî (3./4. asır), İslam tasavvufunun kurucu dönemindeki en dirayetli fikir ve amel önderlerindendir. Zâhirî ilimlerdeki derinliği, fıkıh ve hadis disiplinlerindeki vukufiyetiyle tanınmış; ardından kalbî hikmet mektebine dahil olmuştur.

O, 'Hakîmîler' (Hakîmiyye) olarak bilinen ve Hakîm et-Tirmizî ile Ebû Bekir el-Verrâk et-Tirmizî'nin öncülük ettiği Horasan irfan ekolünün en kudretli temsilcilerindendir. Cüzcan'dan Nişabur ve Tirmiz meclislerine uzanan sülûk hayatıyla velâyet nazariyesine eşsiz katkılarda bulunmuştur.

Ebû Ali el-Cüzcânî, 'Hatmü'l-Evliyâ' müellifi Hakîm et-Tirmizî'nin çağdaşı, akranı ve en yakın fikir yoldaşıdır. İki kutup sık sık bir araya gelerek velâyet mertebeleri, nefsin hileleri ve kalbin latifeleri üzerine müzakerelerde bulunmuşlardır.

Aynı zamanda 'Müeddibü'l-Evliyâ' (Velilerin Edep Muallimi) Ebû Bekir el-Verrâk ile de can ciğer dosttur. Bu üç Horasanlı üstat, tasavvufu bâtıl iddialardan ve nefsani taşkınlıklardan koruyan muazzam bir akide ve edep kalkanı inşa etmişlerdir.

Ebû Ali el-Cüzcânî'yi tasavvuf tarihinde ölümsüz kılan en büyük söz, Kuşeyrî Risâlesi'nde ve Hücvîrî'nin Keşfü'l-Mahcûb'unda nakledilen şu abidevi manifestodur:

'İstikamet sahibi ol, keramet talibi olma! Zira senin nefsin keramet peşinde koşar ve harikulade hallerle övünmek ister; oysa Rabbin senden istikamet (dosdoğru kulluk) talep etmektedir.' Bu söz, tasavvufun gayesinin olağanüstü güçler göstermek değil, şeriat ve sünnet çizgisinde istikrarlı bir ahlak abidesi olmak olduğunu haykıran en yüksek hakikat prensibidir.

Cüzcânî'ye göre keramete meyletmek, nefsin en sinsi ve tehlikeli tuzaklarından biridir. Bir salik havada uçsa, su üstünde yürüse veya gaipten haber verse dahi, eğer bu hallerle nefsine bir pay çıkarıyor ve kendini diğer insanlardan üstün görüyorsa, o kimse 'istidraç' (aldanış) uçurumuna yuvarlanmıştır.

'En büyük keramet, nefsin hevâsına muhalefet etmek ve istikamet üzere ömür sürmektir. Su üstünde saman çöpü de yüzer, havada sinek de uçar; derviş odur ki şeriat mizanından bir kıl kadar sapmaya razı olmaz.'

Ebû Ali el-Cüzcânî'ye göre kulluk (ubûdiyyet), kulun hiçbir menfaat veya mükafat beklentisi olmaksızın sırf Allah Teâlâ'nın mabud olmaya layık olması sebebiyle O'na ibadet etmesidir.

'Cennet arzusu veya cehennem korkusuyla amel etmek avamın derecesidir. Ârifin kulluğu ise Zât-ı Bârî'nin hakkı olduğu için yapılan kulluktur. Kul Rabbine karşı sıdk (sadakat) üzere olursa, Allah onun bütün işlerini tekeffül eder.'

Cüzcânî, tasavvufi tecrübenin daima Kur'an ve Sünnet mihengine vurulmasını şart koşar. Şeriata uymayan her vecd, her keşif ve her hal bâtıldır ve reddedilmelidir.

'Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) sünnetine harfiyen ittiba etmeyen bir kimsenin veli olduğunu iddia etmesi kuru bir yalandır. İstikamet, sünnetin izinden adım adım yürümektir; sağa sola meyleden kimse helak olur.' Bu tavizsiz duruşuyla Cüzcânî, devrindeki zındıklık cereyanlarına karşı en sert seddi çekmiştir.

Hakîm et-Tirmizî ekolünün benimsediği kalbin dört mertebesi nazariyesini Ebû Ali el-Cüzcânî de derinlemesine şerh etmiştir: 1. Sadr (Göğüs): İslam nurunun ve şer'î amellerin tecelli ettiği dış dairedir. 2. Kalp: İman ve yakîn nurunun karar kıldığı merkezdir. 3. Fuâd: Marifetullah ve müşahede nurlarının parıldadığı iç tabakadır. 4. Lübb (Öz): Sırf tevhid-i zâtînin tecelli ettiği en derûnî ilahî sırdır.

Yolun başındaki müridin en büyük imtihanı sebatsızlık ve aceleciliktir. Cüzcânî, müridin manevi hallerin gelip geçiciliğine aldanmaması gerektiğini öğütler:

'Kabz (darlık) ve bast (ferahlık) halleri gelir geçer; mühim olan her iki halde de istikameti muhafaza etmektir. Darlıkta sabır, genişlikte şükür ve edep... İşte seyr-i sülûkun özü budur. Sebat etmeyen kimse menzile eremez.'

Kuşeyrî ve Hücvîrî'nin eserlerinde yer alan veciz hikmetleri: - 'Kalbin selameti üç şeye bağlıdır: İnsanlara eziyet etmemek, onların eziyetine sabretmek ve onlardan hiçbir şey beklememek.' - 'Nefis öyle bir düşmandır ki, ona ikram ettikçe azar, onu aç bıraktıkça boyun eğer.' - 'Hakiki zenginlik, Allah'a muhtaç olduğunu bilmek; hakiki fakirlik ise O'ndan gafil kalmaktır.' - 'Amelin en faziletlisi, riyadan en uzak olan ve devamlı yapılandır.'

Ebû Ali el-Cüzcânî'nin 'İstikamet kerametten üstündür' düsturu, yüzyıllar boyunca İslam tasavvufunun en temel emniyet supabı olmuştur. İmam Kuşeyrî, Abdülkadir Geylânî, Şâh-ı Nakşibend ve İmam-ı Rabbânî gibi müceddidler bu sözü tarikatlarının temel amentüsü kabul etmişlerdir.

O, dervişliği olağanüstülük peşinde koşmak değil, Resûlullah'ın (s.a.v.) ahlakıyla ahlaklanarak dosdoğru yaşamak olarak tanımlayan muazzam bir hakikat meşalesidir.