Ebû Ali el-Berzebâzî: Cibal Havzası İrfanı, Halvetü'l-Hafî, Zikr-i Dâim ve Vera Külliyâtı

İslâm coğrafyasında Cibal (kadim Medya ve Zagros dağları silsilesi), yüksek rakımlı vadileri, yalçın kayalıkları ve sarp geçitleriyle erken dönemden itibaren zâhidlerin ve münzevîlerin sığınağı olmuştur. Dinever, Hemedan, Kirmîsîn (Kirmanşah) ve Nihâvend gibi şehirleri kucaklayan bu havza, dünyevi debdebeden kaçıp sırf Cenâb-ı Hakk'a iltica etmek isteyen ârifler için tabii bir halvetgâh vazifesi görmüştür. İşte bu dağların eteğindeki Berzebâz (veya Berzebâd) karyesinde doğup büyüyen büyük veli, Ebû Ali el-Hasan b. Ali el-Berzebâzî hazretleridir.

Ebû Ali el-Berzebâzî, hicrî dördüncü asrın başlarında yaşamış, Cibal sûfîlerinin en muttaki ve en titiz simalarından biri olarak temayüz etmiştir. O, Bağdat mektebinin kelâmî derinliğini Cibal'in çetin tabiat şartlarında ameli bir riyazetle yoğurmuş; şehirden ve şöhretten uzak durarak hakiki zühdün numunesi olmuştur.

Kuşeyrî ve Sülemî'nin tabakâtlarında Berzebâzî, 'Vera ve takvada eşi benzeri bulunmayan, dağlarda halvet halinde ömrünü tüketen ulu bir pîr' olarak tavsif edilir. Onun irfanı, kitap sayfalarından değil, kayaların kovuklarında secdelerle geçirilen gecelerden ve Hakk'ın celâl tecellilerini seyretmekten neşet etmiştir.

Tasavvufta halvet, sadece bedenin insanlardan uzak bir hücreye çekilmesi değildir; zira bedeni hücrede olup kalbi çarşıda dolaşan kimsenin halveti bir aldanıştan ibarettir. Ebû Ali el-Berzebâzî, halvetin üç temel bâtınî şartını vazetmiştir: Uzlet-i nâs (insanlardan uzaklaşmak), sükût-ı lisan (boş konuşmayı terk etmek) ve tecerrüd-i tâmm (kalbi bütün mahlûkat alâkalarından arındırmak).

Berzebâzî der ki: 'Hakiki halvet, kalbinden halkın suretlerini bütünüyle çıkarıp oraya yalnızca Hâlık'ın nûrunu yerleştirmektir. Şayet tenhada otururken aklına dün konuştuğun adam, yarın kazanacağın dirhem veya düşmanınla olan davan geliyorsa, sen halvette değil, şeytanın pazarındasın.'

O, dağdaki küçük hücresine çekildiğinde kapısını dış dünyayla irtibatı kesecek şekilde örter, sadece zaruri ihtiyaçları için dışarı çıkardı. Bu halvet tecrübesi, nefsin bütün duyusal gıdalarını keserek ruhun ilahi tecellilere ayna olmasını temin eden yüksek bir tasfiye ameliyesidir.

Ebû Ali el-Berzebâzî'nin en bariz manevi vasfı, 'Zikr-i Dâim' (kesintisiz zikir) makamına vasıl olmasıdır. Zikr-i dâim, dilin susması halinde dahi kalbin her atışında, ciğerlere giren ve çıkan her nefeste 'Lâfza-i Celâl'in' (Allah) gayr-i iradî bir şekilde yankılanmasıdır.

Berzebâzî'ye göre zikir üç mertebeden geçer: Evvela lisan zikreder, kalp gâfildir; bu avâmın zikridir. Sonra lisan ve kalp birlikte zikreder; bu havâssın zikridir. Nihayet lisan susar, kalp öyle bir zikir hararetine bürünür ki bütün beden zikre iştirak eder; bu ise ehass-ı havâssın (müntehî âriflerin) zikridir.

Onun talebeleri rivayet ederler ki, Berzebâzî uyurken dahi göğsünden bir değirmen taşının dönmesini andıran düzenli ve derin bir zikir sesi duyulurdu. Beden uyur, lakin kalbi 'Benim gözlerim uyur fakat kalbim uyumaz' sırrınca her an uyanık ve zikr-i ilahî ile meşgul bulunurdu.

Cibal sûfîleri arasında vera (şüpheli şeylerden kaçınma) hususunda Berzebâzî kadar titiz bir zât nâdir görülmüştür. O, çarşıdan satın aldığı bir buğdayın yetiştirildiği tarlanın vakıf arazisi mi yoksa şahıs mülkü mü olduğunu, sulandığı suyun kimin hakkı olduğunu araştırmadan ağzına tek bir lokma koymazdı.

Bir gün dağda gezerken yol kenarındaki bir ağaçtan düşmüş sahipsiz bir elma görür. Nefsi onu yemeyi arzu eder; fakat o elmaya elini sürmez ve nefsine şöyle haykırır: 'Ey nefs! Sahibi belli olmayan bu elmayı yemekle ne kazanacaksın? Bir anlık lezzet için kalbin basiret gözünü kırk gün mühürlemeye değer mi?'

Berzebâzî, sadece haramdan değil, helalliğinde en ufak bir tereddüt bulunan mubahlardan da fersah fersah kaçardı. Ona göre vera üç kısımdır: Zâhir ehlinin veraı haramlardan kaçınmaktır; havâssın veraı şüphelilerden kaçınmaktır; ehass-ı havâssın veraı ise Cenâb-ı Hakk'ın rızasına muvafık olmayan her türlü meşguliyetten kaçınmaktır.

Ebû Ali el-Berzebâzî, yaşadığı coğrafyanın en büyük iki kutbu olan Mimsâd ed-Dineverî ve Ebû Bekir ed-Dineverî ile sıkı bir manevi irtibat halindeydi. Dinever şehri, Cibal bölgesinin ilim ve tasavvuf başkentiydi; oradaki dergâhta toplanan dervişler sık sık Berzebâzî'nin dağdaki hücresini ziyaret eder, onun feyzinden istifade ederlerdi.

Mimsâd ed-Dineverî, Berzebâzî hakkında şöyle demiştir: 'Biz şehirde halkın derdiyle dertlenip fütüvvet yolunu tuttuk; Ebû Ali ise dağlara çekilip sıddîkların zühd yolunu seçti. Onun veraı bizim meclislerimizin süsüdür.' Bu iki büyük pîr, farklı seyrüslûk metotlarına sahip olsalar da birbirlerini takdir eden iki aziz dost idiler.

Dinever meclislerinde çözülemeyen çetin tasavvufi müş Killer Berzebâzî'ye havale edilir, onun dağ başındaki hücresinden gönderdiği kısa ve hikmetli mektuplar dervişlerin kalplerine su serperdi.

Kalbe gelen iç sesler (havâtır), sâlikin seyrüslûk yolundaki en büyük kılavuzları veya en tehlikeli tuzaklarıdır. Ebû Ali el-Berzebâzî, havâtır ilminin en büyük mütehassıslarından biri kabul edilir. O, kalbe doğan bir düşüncenin kaynağını anında teşhis edebilecek keskin bir basirete sahipti.

Berzebâzî, havâtırın teşhisi için şu kıstasları ortaya koymuştur:

• Rahmânî Hâtır: Kalbe derin bir sükûnet, huşû ve Allah sevgisi getirir; asla acelecilik barındırmaz ve şeriata bütünüyle muvafıktır.
• Melekî Hâtır: Kulun hayırlı bir ameli işlemesini teşvik eder; nefsani bir lezzet veya gurur hissettirmez.
• Nefsânî Hâtır: Dünyevi arzuları, şehveti, şöhreti ve rahatlığı arzular; reddedildiğinde kalpte öfke ve huzursuzluk doğurur.
• Şeytânî Hâtır: İnsanı günaha, şüpheye, kibre veya ümitsizliğe çağırır; bir kapı kapandığında derhal başka bir hile kapısı açarak ısrar eder.

Berzebâzî, 'Kalbinde zikr-i dâim mumu yanmayan kimse, havâtır karanlığında şeytanın elinde oyuncak olur' diyerek zikrin bu teşhisteki hayati rolünü vurgulamıştır.

Tasavvuf yolunda sabır ile şükür birbirinden ayrılmaz iki kardeştir. Avâm insan nimete şükreder, musibete sabreder. Ancak Ebû Ali el-Berzebâzî'nin temsil ettiği ârifler makamında sabır ile şükür 'Cem' makamında tek bir hakikate tehavvül eder.

Berzebâzî'ye göre gerçek ârif, başına gelen çetin imtihanlarda, hastalıklarda ve darlıklarda sadece sabretmekle kalmaz; bilakis o belânın Sevgili'den (Cenâb-ı Hakk) geldiğini idrak ederek şükreder. Zira belâ, nefsin terbiyesi için gönderilmiş acı bir ilaçtır; ilaçtan kaçılmaz, şifa verene hamdedilir.

Kendisi dağ başında şiddetli kış aylarında açlık ve soğukla imtihan edildiğinde, ellerini semaya kaldırır ve 'Yâ Rabbi! Beni dostlarına layık gördüğün bu çetin imtihanlarla terbiye ettiğin için sana sonsuz hamd ü senâlar olsun' diye niyaz ederdi. Bu teslimiyet, acıyı lezzete tebdil eden aşkın kimyasıdır.

Ebû Ali el-Berzebâzî'nin hücresi, kâinat kitabının en azametli sayfalarından biri olan Cibal dağlarının zirvesine nazırdı. O, günlerce konuşmaz; dağların heybetini, bulutların geçişini, rüzgârın uğultusunu ve gecenin karanlığında parlayan yıldızları tefekkür ederdi.

Ona göre her mahlûk, Cenâb-ı Hakk'ın bir esmâsının tecellisidir. Dağlar Allah'ın 'el-Azîz' ve 'el-Cebbâr' isimlerini haykırır; pınarlar 'er-Rahmân' ve 'el-Kerîm' isimlerini fısıldar; gökyüzünün sonsuzluğu ise 'el-Muhît' ve 'el-Vâsi' esmâsına ayna olur. Tabiatı bu gözle seyretmek, bin yıllık nafile ibadetten daha hayırlı bir marifet kapısıdır.

Berzebâzî der ki: 'Kâinat suskun değildir; kâinat her an tesbih halindedir. Lakin senin kulaklarındaki dünya gürültüsü o tesbihatı duymana mâni olmaktadır. Kalbini sustur ki taşların zikrini işitebilesin.'

Tasavvufta sûfî 'İbnü'l-vakt' (vaktin oğlu) olarak tarif edilir; yani içinde bulunduğu ânın hakkını veren, geçmişin pişmanlığı veya geleceğin kaygısıyla vaktini zayi etmeyen kimsedir. Ancak Ebû Ali el-Berzebâzî, bu makamın da üstünde olan 'Ebü'l-vakt' (vaktin babası) makamına işaret etmiştir.

Ebü'l-vakt olan ârif, vaktin hükmü altına girmez; bilakis vakte kendisi hükmeder. Onun kalbi zamana ve mekâna sığmayan Zât-ı Zülcelâl ile beraber olduğu için, zaman onun etrafında deveran eder. Her anı bir vuslat, her nefesi bir ebediyet tohumudur.

Berzebâzî, müridlerine her nefesi son nefesmiş gibi alıp vermeyi nasihat ederdi: 'Aldığın nefesi geri vereceğinin garantisi yokken yarın için planlar yapmak ne büyük bir gaflettir! Vakit bir kılıçtır; sen onu kesmezsen o seni keser.'

Ebû Ali el-Berzebâzî'nin hikmet dolu sözleri ve menkıbeleri, İslâm tasavvufunun kurucu kaynakları tarafından özenle muhafaza edilmiştir. İmam Kuşeyrî er-Risâle'sinde onun vera ve halvet konusundaki fetvalarını zikrederken, Ebû Abdurrahman es-Sülemî Tabakâtü's-Sûfiyye'sinde Cibal meşâyihi bahsinde Berzebâzî'ye geniş bir yer ayırmıştır.

Onun şu tarihi kelâmı, asırlar boyunca dervişlerin virdi olmuştur: 'Kulluğun esası üç şeydir: İlahi emirlere hürmet, mahlûkata şefkat ve kendi nefsine karşı daima itham edici ve uyanık bulunmak.'

Netice itibariyle Ebû Ali el-Berzebâzî, Cibal dağlarının zirvesinden İslâm âlemine zühdün, halvetin, samimiyetin ve kesintisiz zikrin ne olduğunu haykıran ulu bir maneviyat burcudur. Onun mirası, gürültülü ve yapay modern hayatın pençesinde kıvranan insan için sükûnetin, tefekkürün ve ilahi vuslatın dağ meltemi gibi serinletici nefesidir.