Ebû Abdurrahmân es-Sülemî: Uyûbü'n-Nefs ve Müdâvâtühâ Külliyâtı

Ebû Abdurrahmân es-Sülemî'nin 'Uyûbü'n-Nefs ve Müdâvâtühâ' (Nefsin Ayıpları/Kusurları ve Bunların Tedavi Yolları) adlı eseri, İslâm irfan tarihinde nefsin patolojik ve sinsi hastalıklarını klinik bir titizlikle madde madde listeleyen, her bir manevi arızanın ardındaki psikolojik kökleri ifşa eden ve ardından Kur'an, Sünnet ve meşâyih tecrübesiyle kesin şifa reçeteleri sunan en özgün şaheserdir.

Geleneksel ahlâk kitapları genellikle faziletler (adâlet, şecaat, hikmet, iffet) ve reziletler üzerinden genel teorik izahlarda bulunurken; Sülemî'nin bu eseri doğrudan doğruya 'amelî bir manevi tıp el kitabı' (manevî psikoterapi rehberi) hüviyetindedir. Eserde nefsin 70'ten fazla gizli kusuru, benlik aldatmacası ve ibadet ehlinin dahi farkına varamadığı manevi tuzaklar tek tek teşhis edilir.

Sülemî, her bir maddeyi 'Nefsin ayıplarından biri şudur...' (Ve min uyûbi'n-nefs...) diyerek başlatır; ardından bu ayıbın kalbi nasıl kararttığını, kulu Hakk'tan nasıl perdelediğini açıklar ve 'Bunun tedavisi ise şudur...' (Ve devâühâ...) diyerek ruhani ilacı verir. Bu ikili diyalektik yapı, eseri asırlar boyunca mürşidlerin elinde bir teşhis ve terbiye cetveli haline getirmiştir.

Sülemî, eserin temel zeminine Hz. Peygamber'in (s.a.v.): 'Senin en azılı düşmanın, iki kaburganın arasında bulunan nefsindir' hadis-i şerifini yerleştirir. Nefs, yaratılışı gereği şehvetlere, tembelliğe, üstünlük taslamaya, bencilliğe ve ilâhlık iddiasına meyyaldir. Şeytan dahi insanı ancak nefsin arzu ve zafiyetlerini kullanarak kandırabilir; zira şeytan dışarıdan bir fısıltı (vesvese), nefs ise içerideki hıyanet şebekesidir.

Sülemî'ye göre nefs-i emmârenin en tehlikeli vasfı, kötülüğü emrederken bunu 'iyilik ve fazilet suretinde' göstermesidir. Nefis, salike haram işletemediği zaman onu lüzumsuz mübahlarla oyalar; onda da muvaffak olamazsa nâfile ibadetlerin içine riya, şöhret arzusu ve kendini beğenmişlik (ucb) zehrini katar. Böylece kul, Allah'a yaklaştığını zannederken nefsinin kulu haline gelir.

Bu sebeple nefis terbiyesi, bir defalık bir amel değil; son nefese kadar sürecek kesintisiz bir teyakkuz, cihad-ı ekber ve manevi muhasebe sürecidir.

Uyûbü'n-Nefs'in en can alıcı bölümleri, ibadet ehlinin ve dervişlerin yakalandığı 'ruhî kanserler' olan ucb ve riya tahlilleridir. Sülemî, nefsin kıldığı namazı, tuttuğu orucu veya yaptığı hayırları görerek bunlarla sevinmesini ve kendisini diğer günahkâr insanlardan üstün hissetmesini 'helâk edici bir şirk-i hafî' olarak teşhis eder.

Kişi ibadet ederken içinden: 'Ben gece kalktım, falanca uyudu; ben sadaka verdim, filanca cimrilik etti' dediği anda ucb tuzağına düşmüştür. Bu illetin tedavisi, yapılan bütün ibadetlerin kulun kendi güç ve lütfuyla değil, ancak Allah Teâlâ'nın muvaffak kılması (tevfîk) ve lütfetmesiyle gerçekleştiğini idrak etmektir. Kul kendi nefsine baktığında sadece noksanlık ve tembellik görmeli; ibadeti Hak'tan, kusuru nefsinden bilmelidir.

Riyanın tedavisinde ise Sülemî, amellerin halkın nazarlarından sır gibi saklanmasını, halkın övgüsü ile yergisinin kulun nezdinde eşit hale gelmesini şart koşar. İnsanların övgüsünden lezzet alan nefs, henüz putperestlikten kurtulamamıştır.

Sülemî, salikin yolunu kesen en zorlu engelin 'makam ve riyâset sevgisi' (hubb-i câh) olduğunu haykırır. İnsan mal ve para sevgisinden kolayca vazgeçebilir; ancak önder olma, saygı görme, el öptürme, mürid edinme ve parmakla gösterilme arzusundan sıyrılmak peygamberler ve sıddîklar müstesna neredeyse imkânsızdır.

Nefis, ilim ve tasavvuf kisvesi altında dahi baş köşeye oturmak, meclislerde sözünün kesilmemesini istemek ve kendisine muhalefet edenlere gizli bir kin beslemek suretiyle bu hastalığı açığa vurur. Sülemî, bunun tedavisini 'şöhreti terk etmek, tanınmamayı aramak ve nefsi hizmetçi makamına indirmek' olarak gösterir.

Büyük imamların uyguladığı tedavi; makam sevgisi nükseden müridi çarşıda en zelil işlerde çalıştırmak, hamam temizletmek, dervişlerin ayakkabılarını sildirmek ve halkın gözünde itibarını sıfırlayarak sahte benlik kalesini yıkmaktır.

Uyûbü'n-Nefs'te derinlemesine incelenen bir diğer öldürücü illet 'haset'tir. Haset, bir başkasına verilen ilâhî nimetin (ilim, servet, manevi hal, itibar) yok olmasını arzu etmektir. Sülemî, hasedin hakikatte 'Allah'ın taksimatına ve kaderine itiraz etmek' olduğunu belirtir; zira haset eden kimse, Cenâb-ı Hakk'ın o nimeti falanca kula vermesini içine sindirememektedir.

Haset eden kimse dünyada da ahirette de cehennem azabı çeker; başkası nimetlendikçe kendi ciğeri yanar. Sülemî bu illetin tedavisini şöyle reçetelendirir: Haset duyduğun kimseye karşı nefsine inatla iyilik et; onun arkasından hayır dualar yap, meclislerde onu öv ve ona gizlice hediyeler ver.

Nefis bundan son derece rahatsız olacak ve kıvranacaktır; ancak bu 'tersine davranış terapisi' ısrarla sürdürüldüğünde haset mikrobu kalpten sökülüp atılır ve yerini gıbta ve muhabbet alır.

Öfke (gazap), nefsin benliğini tehdit altında hissettiği anda fışkıran hayvani ve şeytâni bir alevdir. Sülemî, gazap anında aklın ve imanın perdelendiğini, insanın bir canavara dönüştüğünü ve telafisi imkânsız cinayetlere, küfürlere ve kalp kırmalara sürüklendiğini anlatır.

Gazabın kökeninde yine kibir yatar; zira insan kendi şahsına haksızlık yapıldığını, saygısızlık edildiğini düşünerek kükrer. Sülemî'nin sunduğu tedavi metodolojisi iki kademelidir: Birincisi anlık tedavidir: Gazap anında susmak, oturuyorsa yatmak, ayaktaysa oturmak, soğuk suyla abdest almak ve 'Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm' diyerek şeytandan sığınmaktır.

İkinci ve köklü tedavi ise tefekkürîdir: Kul düşünmelidir ki, kendisi günahlarıyla her an Cenâb-ı Hakk'ın gazabını celbetmektedir; buna rağmen Allah ona mühlet vermekte ve hilm ile muamele etmektedir. Kendi küçücük nefsine yapılan bir saygısızlığa tahammül edemeyen bir kul, yarın mahşerde Allah'ın affına nasıl yüz sürecektir?

Nefsin ibadet ve hayır yollarında sergilediği en yaygın ayıplardan biri de 'tesvîf'tir; yani hayırlı amelleri, tevbeleri ve riyazetleri sürekli yarına, geleceğe, yaşlılığa veya müsait bir zamana ertelemektir. Sülemî, 'Helâk olanlar erteleyenler yüzünden helâk oldu' nebevî uyarısını hatırlatır.

Nefis, insanı ibadetten doğrudan vazgeçiremediğinde: 'Şimdi gençsin, ilerde yaparsın; şu işi bitir ondan sonra başlarsın' diyerek ömrü tüketir; ta ki ölüm ansızın kapıyı çalana kadar. Sülemî, bu gafletin ilacını 'Vaktin Kulu (İbnü'l-Vakt)' olmak ve ölümü her an yakasında hissetmek (râbıta-i mevt) olarak açıklar.

Ârif için ne geçmiş vardır ne gelecek; yalnızca içinde bulunulan 'an' (vakit) vardır. Bu nefesi bir daha alamayacağını düşünen bir salik, ibadetini asla erteleyemez ve gaflete düşemez.

Sülemî, nefsin doymak bilmez bir iştahla dünyaya bağlanmasını, bitmek tükenmek bilmeyen emellere (tûl-i emel) kapılmasını ve rızık hususunda endişeye düşmesini imanın zayıflığına bağlar. İnsan ne kadar zengin olursa olsun, kalbinde tamah ve hırs varsa hakikatte bir dilencidir.

Tamah, insanı zenginlerin ve makam sahiplerinin önünde boyun eğmeye, dalkavukluk yapmaya ve dininden taviz vermeye sevk eder. Sülemî'nin bu illete sunduğu tedavi 'kanaat' ve 'Hakîkî Rezzâk olan Allah'a tevekkül'dür.

Kul tefekkür etmelidir ki: Anne karnında henüz hiçbir kudreti yokken kendisini bir damla kandan besleyen Allah, onu akıl ve beden sahibi kıldıktan sonra asla aç bırakmayacaktır. Ecel gibi rızık da insanı takip eder; eceli gelmeyenin rızkı bitmez. Bu şuur, hırs zincirini kırar ve kalbe hürriyet bahşeder.

Uyûbü'n-Nefs'te üzerinde en çok durulan organlardan biri dildir. Dil, nefsin tercümanı ve en kolay günah işleyen kapısıdır. Sülemî, başkalarının kusurlarını konuşmanın (gıybet), dedikodunun, yalanın ve boş sözlerin (mâlâyânî) kalbin katılaşmasının ve manevi nurların sönmesinin baş müsebbibi olduğunu beyan eder.

Kendi gözündeki merteği görmeyip başkasının gözündeki çöpü ayıplayan bir kimse, nefsinin oyuncağı olmuştur. Sülemî bu afetin ilacını 'sükût' (samt) ve 'kendi kusurlarıyla meşguliyet' olarak vazeder.

Hz. Peygamber'in: 'Kendi kusurları başkalarının kusurlarını görmekten kendisini alıkoyan kimseye müjdeler olsun' müjdesi, Sülemî'nin manevi terapi meclisinin altın kuralıdır. Salik, diline bir bekçi koymalı; ancak Hak'tan veya hayırdan konuşmalı, aksi halde susmayı ibadet bilmelidir.

Ebû Abdurrahmân es-Sülemî'nin bin yıl önce tahrir ettiği Uyûbü'n-Nefs ve Müdâvâtühâ, günümüz modern psikiyatrisi ve bilişsel davranışçı terapisi (CBT) için eşsiz bir metafizik kaynak niteliğindedir. Modern psikoloji semptomları yatıştırmaya ve egoyu güçlendirmeye odaklanırken; Sülemî'nin tasavvufî terapisi, problemin kaynağı olan 'sahte egoyu (nefsi)' deşifre ederek insanı hakiki fıtratına ve ruhsal huzura kavuşturur.

Eserdeki 'tersine amel etme' (nefsin arzusunun zıddını yapma), 'kendi düşüncelerini gözlemleme ve yargılama' (murakabe ve muhasebe) ve 'benlik putunu aşma' prensipleri; anksiyete, narsisizm, tükenmişlik sendromu ve kronik anlamsızlık krizleriyle boğuşan çağdaş insan için doğrudan uygulanabilir klinik-manevi metotlardır.

Netice itibariyle Uyûbü'n-Nefs; insanın kendi iç dünyasında bir kâşif gibi dolaşmasını sağlayan, nefsin bütün maskelerini düşüren ve kalbi Yüce Yaratıcı'nın nûruyla yıkayıp arındıran ebedî bir şifahanedir.