Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve Hakāiku't-Tefsîr: Tasavvuf Tarihinin İlk Büyük İşârî Tefsiri, Tabakātü's-Sûfiyye ve Bâtınî Nükteler Külliyatı

Hicrî dördüncü ve beşinci asrın en büyük hadis hâfızı, ricâl tenkitçisi ve tasavvuf kronikçisi olan Ebû Abdirrahmân Muhammed b. el-Hüseyin es-Sülemî en-Nîsâbûrî (325-412 / 937-1021), Horasan'ın ilim merkezi Nişabur'da dünyaya gelmiştir. Anne tarafından meşhur sûfî İsmâil b. Nüceyd'e, baba tarafından ise zühd ve fütüvvet ehli köklü bir aileye mensuptur. Sülemî, yalnızca bir sûfî değil; bizzat devrin en seçkin hadis meclislerinde yetişmiş bir isnad ve rivayet âlimidir. İmam Kuşeyrî, Ebû Nuaym el-İsfahânî ve Ahmed b. Hüseyin el-Beyhakī gibi devâsâ allâmelerin mürşidi ve hocasıdır. Kuşeyrî meşhur er-Risâle'sinde geçen mutasavvıf kavillerinin ve menkıbelerin büyük çoğunluğunu bizzat hocası Sülemî'den nakletmiştir. Sülemî'nin en büyük hizmeti; ilk devir zahitlerinin, Horasan melâmetîlerinin ve Bağdat irfan ekolünün sözlü mirasını derleyerek kaybolmaktan kurtarmış ve müstakil birer tasavvuf klasiğine dönüştürmüş olmasıdır.

Sülemî'nin telif ettiği Hakāiku't-Tefsîr (Tefsirin Hakikatleri), İslâm düşünce tarihinde mutasavvıfların Kur'ân âyetlerine dair işârî ve remzî yorumlarını sistematik olarak sûre sûre bir araya getiren ilk ve en hacimli tefsir derlemesidir. Sülemî, mukaddimesinde açıkça ifade eder ki; bu eser zâhirî ahkâm, lügat tahlili veya i'râb tefsiri değildir. Zira bu sahalarda pek çok müfessir eser vermiştir. Hakāiku't-Tefsîr'in gayesi; kalbini masivadan tasfiye etmiş, riyazet ve murakabe ile nefis perdelerini aralamış kâmil ehlullâhın kalbine ilahî hitaptan doğan mânevî işaretleri (işârât), nükteleri ve latîf hakikatleri kaydetmektir. Eserde Ca'fer-i Sâdık, Sehl b. Abdullah et-Tüsterî, İbn Atâ el-Edemî, Cüneyd-i Bağdâdî, Ebû Bekr el-Vâsıtî, Hallâc-ı Mansûr ve Ebû Saîd el-Harrâz gibi zevât-ı kirâmın âyetler karşısındaki vecd ve keşif ifadeleri yer alır.

Hakāiku't-Tefsîr'in dayandığı epistemolojik temel, meşhur bir hadis-i şeriftir: 'Kur'ân'ın bir zâhiri, bir bâtını, bir haddi ve bir matlaı (doğuş yeri) vardır.' Sülemî bu hakikati şöyle açıklar: - Zâhir: Âyetin telaffuzu, lügat manası ve şer'î hükümleridir; avamın ve fakihlerin hissesidir. - Bâtın: Âyetin altında gizlenen tevil, mânevî dersler ve esrârdır; sâliklerin fehmidir. - Hadd: Âyetin işaret ettiği helâl ve haram sınırları, adalet terazisidir. - Matla': Âyetten kalbe doğan nurlar, ezelî kelâmın doğrudan Cenâb-ı Hakk'ın zâtına ve sıfâtlarına uzanan şuhûd mertebesidir; kâmil âriflerin nasibidir. Sülemî, bâtınî yorumun zâhirî şeriat hükmünü asla iptal edemeyeceğini; bilakis zâhirin bâtının kabuğu, bâtının ise zâhirin özü ve canı olduğunu tavizsiz bir dille vurgular.

Sülemî'nin diğer muazzam başyapıtı Tabakātü's-Sûfiyye (Sûfîlerin Tabakaları)'dir. Kendisinden sonra yazılan Ebû Nuaym'ın Hilyetü'l-Evliyâ'sı, Kuşeyrî'nin Risâle'si, Attâr'ın Tezkiretü'l-Evliyâ'sı ve Câmî'nin Nefehâtü'l-Üns'ü doğrudan Sülemî'nin bu eserini temel almıştır. Eser beş tabakaya ayrılmış olup, her tabakada yirmişer büyük velînin hayatı, meşrebi, kelâmı ve tarikat silsilesi incelenir. Fudayl b. İyâz, İbrâhim b. Edhem, Mâruf-i Kerhî, Bişr-i Hâfî, Zünnûn-i Mısrî, Bâyezîd-i Bistâmî ve Cüneyd-i Bağdâdî gibi ilk dönem zâhid ve âriflerinin en sahih rivayetlerle hayat çizgileri ortaya konulmuştur. Sülemî, sûfîlerin zındıklıkla veya ilhadla itham edilmesini engellemek için onların Kur'ân ve Sünnet'e olan mutlak sadakatlerini belgeleriyle ispat etmiştir.

Sülemî, tasavvuf tarihinde 'Melâmetiyye' (kendi nefsini kınayan, ibadetini gizleyip kusurunu görenler mektebi) ve 'Fütüvvet' (civanmertlik, fedakârlık, kardeşini nefsine tercih etme) ahlâkını ilk defa müstakil risalelerle kodlayan âlimdir. Onun Kitâbü'l-Fütüvvet eseri, Ahîlik teşkilatının ve İslâm esnaf ahlâkının ilk tüzüğü sayılır. Fütüvvet; kusur örtmek, başkasının ayıbını görmemek, nimeti dağıtmak, eziyet edene ihsanda bulunmak ve 'Ben' demeyi unutmaktır. Sülemî'nin Risâletü'l-Melâmetiyye'si ise gösterişe, takva tüccarlığına, şöhret hırsına ve dervişlik kisvesi arkasına saklanmaya karşı tarihte yazılmış en sert, en tavizsiz tasavvufî özeleştiri metnidir.

Sülemî'nin tefsiri, daha sonraki asırlarda İbnü'l-Cevzî ve İbn Teymiyye gibi zâhir uleması tarafından 'âyetleri zorlama tevillerle tahrif etmek' iddiasıyla tenkit edilmiştir. Ancak İmam Gazâlî, İbnü'l-Arabî, Süyûtî ve Şâtıbî gibi allâmeler Sülemî'yi savunmuş ve şu gerçeği ortaya koymuşlardır: Sülemî âyetlerin lafzî manasını inkâr etmez. Âyetin zâhirî hükmü olduğu gibi bâkidir; zikredilen manalar ise o lafızların birer remzi ve kalbî tedâîsidir. Tıpkı Kur'ân'daki 'Firavun' kıssasının zâhiren tarihî bir hadise, bâtınen ise her insanın göğsünde taşıdığı 'Nefs-i Emmâre'ye işaret etmesi gibi. Dolayısıyla Hakāiku't-Tefsîr, Kur'ân'ın tükenmez bir derya olduğunu, her asrın ârifine yeni ufuklar açtığını ispatlayan mübarek bir hazinedir.

Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, dördüncü asrın karanlığında İslâm mâneviyatını bir araya getiren, tasnif eden, kurumsallaştıran ve sonraki nesillere aktaran bir köprü şahsiyettir. Eğer onun titiz hadisçi kalemi olmasaydı, bugün ilk sûfîlerin ve Horasan erenlerinin sözlerinin pek çoğu tarihin tozlu sayfalarında kaybolup gitmiş olacaktı. Onun eserleri, kalbî tefsirin ve ahlâkî fütüvvetin asırlar boyu sönmeyecek meşalesi olarak kütüphanemizin başköşesinde yer almaktadır.