Ebû Abdurrahmân es-Sülemî: Âdâbü's-Suhbe ve Fütüvvet-i Sûfiyye Külliyâtı

Ebû Abdurrahmân Muhammed b. el-Hüseyin es-Sülemî en-Nîsâbûrî (325-412 / 937-1021), 4. ve 5. hicrî asırlarda Horasan ve Nîşâbur havzasında tasavvufun tarihini, tabakatını, ahlâkını ve ıstılahlarını kayıt altına alan en büyük allâme ve muhaddis sûfîdir. Anne tarafından Nîşâbur'un en köklü melâmet ve irfan ailesine (İsmâil b. Nüceyd) mensup olan Sülemî, babasının vefatından sonra dedesi İbn Nüceyd'in manevi terbiyesinde büyümüştür. Dedesi ona yalnız zâhirî hadis ve fıkıh ilimlerini değil; Horasan melâmetiyyesinin 'nefsi kınama, amelleri gizleme ve ihlas' ahlâkını aşılamıştır.

Sülemî; Bağdat, Basra, Kûfe, Hicaz, Merv ve Rey gibi İslâm dünyasının bütün büyük ilim merkezlerini dolaşarak devrin yüzlerce şeyhi ve muhaddisi ile görüşmüş, binden fazla şeyhten hadis ve tasavvuf rivayeti derlemiştir. Nîşâbur'a döndüğünde kurduğu dergâh ve zâviye, bütün İslâm coğrafyasından gelen dervişlerin, âlimlerin ve seyyahların sığınağı haline gelmiştir. Onun talebeleri arasında İmâm Kuşeyrî, Ebû Nuaym el-İsfahânî ve Ahmed b. Hüseyin el-Beyhakī gibi İslâm düşüncesinin dev şahsiyetleri yer alır.

Sülemî, tarihte ilk defa tasavvuf biyografilerini 'Tabakātü's-Sûfiyye' ile müstakil bir türe dönüştürmüş, 'Hakā'iku't-Tefsîr' ile işârî tefsir külliyâtını derlemiş, 'Risâletü'l-Melâmetiyye' ile Horasan irfanını sistemleştirmiş ve nihayet 'Âdâbü's-Suhbe' ile 'Kitâbü'l-Fütüvve' eserleriyle tasavvufî cemaat ahlâkının ve manevi kardeşliğin anayasasını yazmıştır.

Sülemî'nin en çok okunan ahlâk klasiklerinden olan 'Âdâbü's-Suhbe' (Arkadaşlık ve Birliktelik Âdâbı), İslâm tasavvufunda 'Sohbet' kavramını rastgele bir konuşma veya vakit geçirme olmaktan çıkarıp, ilâhî vuslatın en tesirli vasıtası olarak temellendirir. Sülemî eserin mukaddimesinde, insanın yaratılışı icabı sosyal bir varlık olduğunu ve kalbin mutlaka bir başkasının kalbinden beslendiğini belirtir.

Sülemî'ye göre üç türlü sohbet vardır: 1. **Mürşid ve Büyüklere Sohbet:** Hürmet, edep, teslimiyet ve itirazı terk etmekle kâimdir. 2. **Akran ve İhvana Sohbet:** Îsâr (tercih etme), vefa, kusurları örtme ve nasihatle kâimdir. 3. **Mürid ve Küçüklere Sohbet:** Şefkat, merhamet, sabır ve ta'limle kâimdir.

Sülemî, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) 'Kişi dostunun dini üzeredir; öyleyse her biriniz kiminle dostluk ettiğine iyi baksın' hadisini eserin merkezine koyar. Kötü kimselerle sohbet kalbi zehirlerken; sâdıklarla ve evliyâullah ile sohbet kalbi diriltir. Sohbet, iki ruhun Hakk'ın rızasında birleşerek aralarındaki ikiliği yok etmesidir.

Ebû Abdurrahmân es-Sülemî, 'Kitâbü'l-Fütüvve' (Gençlik ve Civanmertlik Kitabı) adlı abidevî eseriyle İslâm dünyasında fütüvvet kavramını ilk defa müstakil bir tasavvufî felsefe ve ahlâk nizamı olarak inşa eden müelliftir. Fütüvvet (Arapça fetâ / civanmert kelimesinden mülhem), Kur'ân'da Ashâb-ı Kehf ('Onlar Rablerine inanmış birkaç fetâ/genç idi' - Kehf, 13) ve Hz. İbrâhim ('İbrâhim denilen bir fetâ/yiğit...' - Enbiyâ, 60) için kullanılan Nebevî bir asalet vasfıdır.

Sülemî'ye göre fütüvvet; kendi nefsini daima zelil ve kusurlu görmek, başkalarının nefsini ise aziz ve muhterem bilmektir. Fütüvvet ehli (Fetâ), kimseden intikam almayan, kendisine kötülük edene iyilikle mukabele eden, kimseden hak talep etmeyip herkesin hakkını ödeyen kimsedir.

Sülemî, fütüvvetin şahikasını Hz. Ali b. Ebî Tâlib'in (r.a.) şahsında görür. Nitekim Cebrail (a.s.) Uhud gününde semâdan şöyle haykırmıştır: 'Lâ fetâ illâ Alî, lâ seyfe illâ Zülfikār' (Ali gibi civanmert, Zülfikar gibi kılıç yoktur). Sülemî'nin bu fütüvvet doktrini, daha sonra Selçuklu ve Osmanlı'da Ahilik teşkilatının, esnaf ahlâkının ve lonca nizamının doğrudan ilham kaynağı ve anayasası olmuştur.

Âdâbü's-Suhbe ve Kitâbü'l-Fütüvve'nin en parlak ahlâkî zirvesi 'Îsâr' (Başkalarını kendi nefsine tercih etme) ilkesidir. Kur'ân-ı Kerîm'de Ensâr-ı Kirâm övülürken: 'Kendileri zaruret ve ihtiyaç içinde bulunsalar bile, kardeşlerini kendi nefislerine tercih ederler' (Haşr, 9) buyrulması, fütüvvet ehlinin temel hayat düsturudur.

Sülemî, îsârı yalnız ekmeğini ve malını paylaşmak olarak görmez. En büyük îsâr; kardeşinin hatasını kendi üzerine almak, kardeşinin ruhanî huzurunu kendi nefsine tercih etmek ve dua ederken dahi önce kardeşine, sonra kendine dua etmektir.

Sülemî Yermük Savaşı'nda şehit olan üç sahabinin hikayesini nakleder: Her biri ölüm anında getirilen bir yudum suyu yanındaki yaralı kardeşine göndermiş ve nihayet üçü de suyu içemeden susuz şehit olmuştur. Fütüvvet işte bu ruhtur: 'Ben' kelimesini lügatinden tamamen silip, yerine daima 'Sen' ve 'Biz' diyebilmektir. Îsâr, nefsin kibrini kökünden söküp atan en kudretli baltadır.

Sülemî, meşhur 'Risâletü'l-Melâmetiyye'sinde Nîşâbur Melâmetiyye ekolünün prensiplerini açıklamış ve bu prensipleri Âdâbü's-Suhbe'de cemaat hayatına tatbik etmiştir. Melâmet ehli, ibadetlerini halktan kıskançlıkla gizleyen, dışarıdan sıradan bir tüccar veya esnaf gibi görünen, fakat iç dünyalarında kesintisiz murakabe ve zikir üzere bulunan seçkin dervişlerdir.

Sülemî'ye göre melâmetin özü şudur: * İbadet ve hayırlarını gizlemek, günah ve kusurlarını ise nefsine itiraf edip tövbe etmek. * Halkın övgüsüne zerre kadar sevinmemek, kınamasına ise zerre kadar üzülmemek. * Dervişlik hırkası, sarık veya tesbih gibi zâhirî alâmetlerle dindarlık satmamak; kılık kıyafette halk gibi olmak.

Sülemî şöyle nakleder: Hamdûn el-Kassâr'a 'Bizim amelimiz neden selefin ameli kadar bereketli değil?' diye sorulduğunda; 'Çünkü onlar İslâm'ın izzeti, nefislerinin zilleti ve Hakk'ın rızası için amel ettiler; biz ise nefsimizin izzeti, halkın teveccühü ve dünya menfaati için amel ediyoruz' cevabını vermiştir. Melâmet, riyâyı kökünden kazıyan tasavvufî cerrahidir.

Âdâbü's-Suhbe'de Sülemî, manevi yoldaşlar arasındaki kardeşlik hukukunu (Hukūku'l-İhvân) maddeler halinde sıralar. Bu maddeler, bir tekkede veya irfan halkasında yaşayan dervişlerin birbirine karşı nasıl davranacağını tayin eden Nebevî muaşeret kanunlarıdır:

1. Kardeşine karşı asla münakaşa ve cidal etmemek; haklı olsa bile münakaşayı terk etmek. 2. Kardeşinin kusurlarını aramamaktır; bir kusur görse onu yetmiş teville mazur görmek. 3. Kardeşinin sırrını mezara kadar saklamak; araları bozulsa bile sırrını ifşa etmemek. 4. Kardeşini gıyabında müdafaa etmek; onun aleyhinde konuşulmasına asla izin vermemek. 5. Kardeşinden bir talep gelmeden onun ihtiyacını sezerek yerine getirmek. 6. Kardeşine ismiyle değil, en çok sevdiği güzel sıfatla hitap etmek. 7. Kardeşinin başarısına ve manevi haline kendi başarısı gibi sevinmek; haset etmemek. 8. Kardeşi konuştuğunda sözünü kesmeden can kulağıyla dinlemek. 9. Kardeşini tebessümle karşılamak ve ona ikramda bulunmak. 10. Kardeşinin aleyhindeki dedikodulara asla kulak asmamak.

Sülemî, bu edeplere riayet eden bir mecliste şeytanın asla barınamayacağını, o meclise meleklerin kanatlarını sereceğini ve oradan yükselen duaların reddolunmayacağını beyan eder.

Sülemî ahlâkında en mukaddes vazifelerden biri 'Setr-i Uyûb' (Ayıpları ve kusurları örtmek) faziletidir. Mümin, kardeşinin ayıplarını araştıran bir tecessüs memuru değil; Cenâb-ı Hakk'ın 'es-Settâr' (Kusurları örten) isminin yeryüzündeki aynasıdır.

Sülemî meşhur hadis-i şerifi hatırlatır: 'Kim bir müminin ayıbını örterse, Allah da kıyamet gününde onun ayıbını örter.' Fütüvvet ehli, kardeşinin büyük bir günah işlediğini kendi gözüyle görse dahi, onu ifşa etmez; başbaşa kaldığında yumuşaklıkla nasihat eder ve onun affı için gece gözyaşı döker.

Sülemî, Hâtemü'l-Esam'ın meşhur kıssasını nakleder: Bir kadın Hâtem'e bir sual sormaya geldiğinde gayriihtiyari bir ses çıkarmış ve utancından yerin dibine geçmiştir. Hâtem-i Esam, kadının mahcubiyetini gidermek için derhal elini kulağına götürmüş ve: 'Ey hanım, sesini yükselt, kulağım ağır işitiyor!' demiştir. Kadın onun sağır olduğunu sanarak rahatlamış; Hâtem ise kadın vefat edene kadar tam otuz yıl boyunca işittiği halde sağır gibi davranmıştır. İşte fütüvvet ve setr budur!

Kitâbü'l-Fütüvve'nin en temel düsturlarından biri, manevi reisliğin ve velâyetin ancak halka ve ihvana hizmet etmekle kazanılacağı hakikatidir. Resûlullah'ın (s.a.v.) 'Bir kavmin efendisi, onlara hizmet edendir' (Seyyidü'l-kavmi hâdimühüm) Nebevî fermanı, tasavvuf tekkelerindeki hizmet nizamının ruhudur.

Sülemî'ye göre dervişlik, köşeye çekilip tesbih çekmekten ibaret değildir; dervişlik tekkede aş pişirmek, dervişlerin ayakkabılarını çevirmek, hastaları ziyaret etmek, yollardaki eziyet verici şeyleri kaldırmak ve kimsesizlerin yükünü taşımaktır. Hizmet, nefsin kibrini yok eden en hızlı ameliyattır.

Ebû Abdullah b. Hafîf'in talebelerinden nakledilen şu hikaye hizmetin ruhunu gösterir: Büyük bir şeyh, tekkeye yeni gelen müridlere ilk olarak tuvalet temizliği (halâ pâkliği) ve dervişlerin çarıklarını temizleme vazifesi verirdi. Zira nefsi bu hizmetlerle ezilmeyen kimse, zikrin ve marifetullahın ağırlığını asla taşıyamaz. Hizmet eden himmet bulur; hizmetten kaçan ise feyzden mahrum kalır.

Ebû Abdurrahmân es-Sülemî'nin Âdâbü's-Suhbe ve Kitâbü'l-Fütüvve eserleri, yalnız tasavvufi tekkelerle sınırlı kalmamış; İslâm medeniyetinin iktisadî, içtimaî ve ahlâkî omurgasını oluşturan 'Fütüvvet Teşkilatı' ve Anadolu 'Ahilik' nizamının kurucu felsefesini teşkil etmiştir.

Abbâsî halifesi en-Nâsır-Lidînillâh, 13. asırda bütün İslâm dünyasındaki fütüvvet birliklerini tek çatı altında toplarken Şehâbeddîn es-Sühreverdî'ye fütüvvetnâmeler yazdırmış; Sühreverdî ise bu nizamı tamamen Sülemî'nin Kitâbü'l-Fütüvve'sindeki ilkeler üzerine bina etmiştir.

Bu nizam Anadolu'da Ahi Evran-ı Velî ve Şeyh Edebâli eliyle esnaf teşkilatına dönüştüğünde, Sülemî'nin vazettiği 'eline, beline, diline sahip ol', 'kapını açık tut, sofranı açık tut, alnını açık tut', 'kardeşini nefsine tercih et' kaideleri esnafın anayasası olmuştur. Sülemî, tasavvufî ahlâkı manastır hayatından çıkarıp çarşıya, pazara, kılıca ve devlete hâkim kılan medeniyet mimarıdır.

Ebû Abdurrahmân es-Sülemî'nin Âdâbü's-Suhbe ve Fütüvvet külliyâtı, İslâm tasavvufunun cemaat, kardeşlik ve ahlâk sahasındaki en yüksek zirvesidir. Sülemî, insanın tek başına kâmil olamayacağını; hakiki kemâlâtın ancak bir mürşidin terbiyesinde, ihvanın sohbetinde ve halka hizmet potasında pişerek elde edilebileceğini bütün açıklığıyla ispat etmiştir.

Onun fütüvvet ve sohbet doktrini; kibri tevazuya, cimriliği cömertliğe, intikamı affa, hasedi duaya ve bencilliği îsâra dönüştüren Nebevî bir ahlâk fabrikasıdır. Nefsi kınamak (melâmet) ve kardeşini sevmek (sohbet), insanı kâinatın en şerefli mahlûku mertebesine yükseltir.

Modern dünyanın bireyselliğe, yalnızlığa, çıkarcılığa ve narsisizme sürüklendiği günümüzde, Sülemî'nin bu iki abidevî eseri insanlığa can simidi mesabesindedir. Bu külliyat, bizlere insan olmanın sırrının başkalarında yaşamak, başkalarına hizmet etmek ve Hakk'ın kullarını muhabbetle kucaklamaktan geçtiğini ebedî bir hakikat olarak haykırmaktadır.