İbn Mende: Kitâbü't-Tevhîd, Ma'rifetü's-Sahâbe ve İsfahan Hadis İrfânı Külliyâtı

Hicrî dördüncü asırda İsfahan, İslâm coğrafyasının en zengin hadis kütüphanelerine ve en velûd muhaddis ailelerine sahip kadim bir ilim merkeziydi. Bu şehirde yüzyıllar boyunca hadis ve sünnet sancağını elinde tutan en meşhur aile ise şüphesiz Âl-i Mende (Mendeoğulları) hanedanı idi. Bu ailenin şanını bütün İslâm âlemine yayan, ilim yolculuklarıyla efsaneleşen siması ise Ebû Abdillâh Muhammed b. İshak b. Muhammed b. Yahyâ İbn Mende el-Abdî el-İsfahânî'dir (310-395 / 922-1005).

İbn Mende, ilimle yoğrulmuş bir evde doğdu. Dedesi İbrahim b. Mende ve babası Ebû Ya'kûb İshak b. Mende, devirlerinin mutemet hadis hafızlarıydı. Henüz yirmili yaşlarına gelmeden İsfahan'daki bütün hadis meclislerini hatmeden genç Muhammed, kalbinde dinmek bilmeyen bir rıhle (ilim hicreti) ateşiyle yola çıktı. İsfahan'dan ayrılırken genç bir delikanlıydı; memleketine döndüğünde ise saçları bembeyaz olmuş, sırtında kırk deve yükü kitap taşıyan cihanşümul bir hadis şeyhiydi.

Zehebî, Siyeru A'lâmi'n-Nübelâ'da onun hakkında: 'İslâm tarihinde onun kadar uzun süre seyahat eden, onun kadar çok belde dolaşan ve onun kadar çok şeyhten hadis toplayan bir başka hafız bilinmemektedir' der. İbn Mende, İsfahan mektebini sadece yerel bir havza olmaktan çıkarıp doğu ile batıyı sünnet bağıyla birbirine bağlayan evrensel bir irfan köprüsüne dönüştürmüştür.

İslâm ilim tarihinde 'Seyyâhü'l-Hadîs' (Hadis Seyyahı) veya 'Cevvâlü'l-Âfâk' (Ufukları Dolaşan) unvanını İbn Mende kadar hak eden pek az âlim vardır. Hicrî 330 senesinde İsfahan'dan çıkan İbn Mende, tam kırk beş yıl boyunca diyar diyar gezmiş; hicrî 375 senesinde ancak memleketine avdet edebilmiştir. Bu süre, insan ömrünün en verimli çağının tamamını ilim yoluna vakfetmenin benzersiz bir örneğidir.

O, Nişabur, Merv, Buhara ve Semerkant gibi Mâverâünnehir şehirlerinden başlayarak; Bağdat, Basra, Kûfe, Vâsıt gibi Irak merkezlerine geçmiş; oradan Mekke ve Medine'ye uzanıp hac yapmış; Dımaşk, Humus, Trablus, Kudüs ve Taberiye gibi Şam diyarlarını taramış; nihayet Mısır'a (Fustat ve İskenderiye) varıp Trablusgarp sınırlarına kadar ulaşmıştır. Gittiği her kasabada yaşayan son hadis ravilerini bulmuş, onların ağzından bizzat hadis semâ etmiştir.

Tarihçiler, İbn Mende'nin bizzat yüz yüze görüşüp hadis yazdığı hoca (şeyh) sayısının 1.700'ü aştığını kaydederler. Bu muazzam rıhle, sadece bir coğrafya gezisi değil; her adımında bir sünnetin diriltildiği, unutulmaya yüz tutmuş bir isnadın kayda geçirildiği mukaddes bir cihad hareketidir.

İbn Mende'nin akaid sahasında bıraktığı en mühim anıt, üç büyük cilt halinde tedvin edilen Kitâbü't-Tevhîd ve Ma'rifetu Esmâillâhi Teâlâ ve Sıfâtihî ale'l-İttifâk ve't-Tefarrud adlı eseridir. Bu kitap, hicrî dördüncü asırda Selef akidesinin Esmâ ve Sıfât bahsinde nasıl anlaşıldığını gösteren en kapsamlı rivayet külliyâtıdır.

Müellif bu eserinde, kelâmcıların aklî ve cedelî kıyasları yerine; bizzat Kur'an âyetlerini ve Resûlullah'tan (s.a.v.) sahih isnatlarla gelen hadis-i şerifleri konu başlıklarına göre tanzim etmiştir. Eser, Allah Teâlâ'nın varlığı, birliği, eşi ve benzeri bulunmayışı (tenzîh), Arş'a istivâsı, semaya nüzûlü, kelâm sıfatı ve ahirette müminler tarafından temaşa edilişi (rü'yetullâh) bahislerini ihtiva eder.

İbn Mende'nin metodu; nassı tahrif etmeden, ilahî sıfatları inkâr ve iptal etmeden (ta'tîl), onları yaratılmışlara benzetmeden (teşbih ve tecsîm) ve keyfiyet tayin etmeksizin (bi-lâ keyf) kabul etmektir. Kitap, felsefi ve kelâmî dalgalanmalar karşısında saf ve katıksız sahabe inancını muhafaza eden bir sığınak vazifesi görmüştür.

Kitâbü't-Tevhîd'in en dikkat çekici ve hacimli bölümlerinden biri, Allah Teâlâ'nın doksan dokuz isminin ve Kur'an ile Sünnet'te geçen diğer celâlî ve cemâlî vasıflarının tek tek şerhedildiği kısımdır. İbn Mende, Esmâ-i Hüsnâ'nın tevkîfî olduğunu, yani akılla Allah'a yeni isimler uydurulamayacağını, sadece vahyin bildirdiği isimlerle Cenâb-ı Hakk'a dua edilebileceğini ısrarla vurgular.

O, kelâm tarihinde çokça tartışılan 'İsim, müsemmânın (isimlendirilen varlığın) kendisi midir, yoksa gayrısı mıdır?' meselesini rivayetler ışığında tahlil eder. İbn Mende'ye göre Allah'ın isimleri mahluk değildir; O'nun ezelî ve ebedî zâtına ait sıfatların tecellileridir. Dolayısıyla bir kimse 'Yâ Rahmân, Yâ Rahîm' dediğinde, mahluk bir sese değil, bizzat Zât-ı Bârî'ye iltica etmektedir.

Her bir ismin geçtiği âyet ve hadisleri, o ismin tefekkür edilmesinin insana kazandıracağı ahlakî kemâlâtı ve duadaki tesir derecelerini teker teker açıklar. Bu yönüyle eser, sadece bir akaid metni değil, aynı zamanda mürid ve sâliklere marifetullah kapılarını aralayan bir irfan hazinesidir.

İbn Mende'nin kelâm ve hadis felsefesine dair diğer büyük eseri Kitâbü'l-Îmân'dır. İslâm toplumunda siyasi bölünmelerin ardından en çok tartışılan 'imanın mahiyeti, amelin imandan bir cüz olup olmadığı, günahkâr müminin durumu' meseleleri bu eserde kılı kırk yaran bir titizlikle incelenmiştir.

İbn Mende, ehl-i hadisin ve selefin cumhurunun görüşünü müdafaa eder: İman; kalp ile tasdik, dil ile ikrar ve uzuvlarla amel etmektir. Ameller salih oldukça iman nurlanır ve kuvvetlenir (ziyâde); masiyet ve günahlar irtikâp edildikçe iman zaafa uğrar ve nûru eksilir (noksân). Bu tespit, ameli tamamen imandan koparan ve 'Kalbin temiz olsun, amele gerek yok' diyen Mürciye zihniyetini kökünden çürütür.

Diğer taraftan büyük günah işleyeni dinden çıkmış sayan Hâricî ve Mu'tezilî radikalizmini de Kur'an'ın af ve mağfiret âyetleriyle, şefaat hadisleriyle iptal eder. İbn Mende'nin ortaya koyduğu bu dengeli itikadî hat, Müslümanları hem tekfirci aşırılıklardan hem de laubali ibadetsizlik bataklığından koruyan vasat ümmet yoludur.

İslâm tarihçiliğinde ve hadis ilminde Sahabe-i Kirâm'ın biyografilerini müstakil bir ansiklopedi halinde ilk defa bu denli geniş çapta cem eden âlim İbn Mende'dir. Kaleme aldığı Ma'rifetü's-Sahâbe, kendisinden sonra yazılan bütün sahabe kitaplarının anasıdır.

Daha sonra İbn Abdilberr'in el-İstîâb'ı, İbnü'l-Esîr'in Üsdü'l-Gâbe'si ve İbn Hacer'in el-İsâbe'si inşa edilirken daima İbn Mende'nin bu devasa eseri temel referans alınmıştır. İbn Mende, sahabenin tanımını hadis usulü kaidelerine göre yapar: Hz. Peygamber'i (s.a.v.) mümin olarak gören ve iman üzere vefat eden her bahtiyar bu şerefe naildir.

Eserde kadın-erkek binlerce sahabînin isimleri, nesebleri, hicretleri, katıldıkları gazveler, naklettikleri hadisler ve vefat tarihleri bizzat isnat zincirleriyle kaydedilmiştir. İbn Mende, sahabenin 'udûl' (hepsinin dinde güvenilir) olduğu ilkesini tescil ederek, onları tenkit etmeye veya aralarındaki içtihadi ihtilafları nifak olarak görmeye yeltenen sapkın fırkaların iftiralarını delillerle bertaraf etmiştir.

İbn Mende'nin hafıza kudreti, İslâm tarihinin efsanevi menkıbeleri arasında yer alır. Çağdaşları ve talebeleri, onun beş yüz binden fazla hadisi metin ve isnadlarıyla birlikte hıfzettiğini naklederler. Bu, sadece bir metin ezberi değil; her bir ravinin doğum-ölüm tarihini, memleketini ve zabt derecesini zihinde hazır tutmak demektir.

İsfahan'a döndüğünde Cami-i Atîk'te kurduğu imlâ (hadis yazdırma) meclisleri, Horasan'ın dört bir yanından gelen binlerce talebeyle dolup taşardı. İbn Mende yüksek bir kürsüye çıkar, hafızasından isnatları okur; mecliste bulunan müstemlîler (sesi arkaya ileten görevliler) onun kelimelerini halkaya duyurur ve yüzlerce hokka-kalem aynı anda cızırdardı.

Onun meclisleri birer ibadethane ve feyiz pınarıydı. Hadis okunurken mecliste derin bir sessizlik ve huşû hakim olur, Resûlullah'ın (s.a.v.) mübarek sözleri anıldıkça gözlerden yaşlar boşanır, kalpler asr-ı saâdetin rayihasıyla yıkanırdı.

İbn Mende, dördüncü asrın sonlarında felsefe ve kelâmın İslâm toplumunda revaç bulduğu, nassların mantıkî kalıplara hapsedilmeye çalışıldığı bir devirde sünnetin mutlak otoritesini müdafaa etmiştir. 'Kitâbü'r-Red ale'l-Cehmiyye' ve diğer risalelerinde akıl ile vahiy arasındaki hiyerarşiyi netleştirmiştir.

Ona göre akıl, vahyin getirdiği nuru idrak eden bir göz mesabesindedir; fakat göz, ışık olmaksızın kendi başına göremez. Vahiy ve sünnet olmadan sadece akılla metafizik hakikatlere ulaşmaya çalışan kimse, karanlıkta el yordamıyla hazine arayan kör gibidir. Kelâmcıların kendi aralarında yüzlerce fırkaya ayrılması, aklın tek başına vahdeti sağlayamayacağının en bariz delilidir.

İbn Mende, fıkhî meselelerde de kıyastan ziyade zayıf da olsa hadis ve sahabe âsârını tercih eden selef çizgisini benimsemiştir. Ona göre Resûlullah'ın veya ashâbının zayıf bir rivayeti dahi, bir âlimin kendi hevasından ürettiği felsefi kıyastan kat be kat üstündür ve hakikate daha yakındır.

İbn Mende kırk beş yıllık gurbetten İsfahan'a döndüğünde, beraberinde getirdiği yazma eserler şehre giren bir feth-i mübîn ordusu gibi karşılandı. Tarihçiler, onun topladığı kitapların kırk deve yükü tuttuğunu, bu kitapların İsfahan'da kurulan devasa kütüphaneye vakfedildiğini ve asırlar boyu İslâm dünyasının en zengin hadis arşivi olarak hizmet verdiğini naklederler.

Oğlu Abdurrahman, yeğenleri ve torunları da onun yolundan giderek Mendeoğulları hadis silsilesini iki asır daha devam ettirdiler. İsfahan'da yetiştirdiği talebeler arasında Ebû Nuaym el-İsfahânî (başlangıçta), Ebû İshak eş-Şîrâzî'nin hocaları ve yüzlerce Horasan kadısı ile fakihi bulunmaktaydı.

İbn Mende, vefatına kadar geçen yirmi yıl boyunca İsfahan'da bir ilim güneşi gibi parladı. Gençliğinde çöllerin tozunu yutan o mübarek ayaklar, ihtiyarlığında talebelerin meclislerinde sünnetin nurlarını saçtı ve İsfahan'ı Bağdat ve Nişabur ile yarışan bir hadis payitahtı kıldı.

Ebû Abdillâh İbn Mende, hicrî 395 senesinin Zilhicce ayında seksen beş yaşında İsfahan'da vefat ettiğinde, bütün şehir yasa boğuldu ve cenazesine on binlerce insan iştirak etti. Onun vefatı, ilk asırların o saf, tavizsiz ve seyyah muhaddisler neslinin son büyük temsilcisinin dünyadan çekilişiydi.

İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-Târîh'inde ondan sitayişle bahseder; Zehebî ise onun hakkında: 'O, hadis hafızlarının imamı, âsârın şeyhi, kâinatın seyyahı idi' der. Yazdığı eserler, bugün bile hadis usûlü, sahabe tarihi ve selef akaidi çalışan her ilim ehlinin vazgeçilmez temel müracaat menbaıdır.

İbn Mende'nin hayatı ve eserleri; İslâm davasının kuru bir iddia değil, çöller aşılarak, açlık ve yokluklara sabredilerek, ömürler kütüphanelere ve hadis meclislerine gömülerek nasıl inşa edildiğinin muhteşem bir destanıdır. Onun açtığı çığır, sünnetin kıyamete kadar tahriften masun kalacağının ilahî bir teminatı olarak parlamaktadır.