Ebû Abdillâh ez-Zührî ve Kitâbü’l-Coğrafyâ: Yedi İklim Teorisi, Küresel Meridyenler, Mağrip ve Endülüs Coğrafya İrfânı Külliyâtı

Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Bekr ez-Zührî (v. 545/1150 civarı), 12. yüzyılda Murâbıtlar ve Muvahhidler devri geçişinde Endülüs ve Mağrip dünyasında yetişmiş en mühim coğrafyacı ve haritacılardan biridir. Aslen Kurtuba (Cordoba) kökenli olup devrin ilmî çalkantıları ve siyasi dönüşümleri esnasında Mağrip şehirlerini, Kuzey Afrika sahillerini ve İskenderiye'yi dolaşmıştır.

Gözleme dayalı denizcilik tecrübesini klasik İslâm coğrafya geleneğinin matematiksel hesaplarıyla birleştiren Zührî, İdrîsî'den hemen önceki kuşağın en kıymetli eserini kaleme alarak Endülüs haritacılığını zirveye taşımıştır.

Zührî'nin başyapıtı Kitâbü'l-Coğrafyâ (bazı nüshalarda Muhtasaru Kitâbi'l-Câmi' fî'l-Coğrafyâ), Abbâsî Halifesi Me'mûn döneminde Bağdat'ta yetmişten fazla coğrafyacı ve astronom tarafından hazırlanan kayıp dünya atlası es-Sûretü'l-Me'mûniyye'nin en güvenilir aktarımı ve genişletilmiş versiyonudur.

Zührî, Batlamyus'un (Ptolemaios) Geographike Hyphegesis'ini ve Hârizmî'nin Kitâbü Sûreti'l-Arz'ını temel alarak, İslâm dünyasının batı ve doğu uçlarındaki yeni keşifleri, nehir yataklarını ve dağ silsilelerini bu eserde haritalandırmıştır.

Zührî'nin coğrafya sistematiği, kadîm İslâm coğrafyasının temelini oluşturan 'Yedi İklim' teorisine dayanır. Yeryüzü, ekvator çizgisinden (hatt-ı istivâ) kuzeye doğru güneş ışınlarının geliş açısına, en uzun gündüz süresine ve sıcaklık dağılımına göre paralel yedi kuşağa ayrılmıştır.

Zührî, her bir iklim kuşağının sınırlarını derece ve dakika cinsinden enlem değerleriyle belirlemiş; bu kuşakların insan mizacı, cilt rengi, bitki örtüsü ve medeniyet kabiliyetleri üzerindeki etkilerini klimatolojik bir bakışla incelemiştir.

İslâm astronomi ve coğrafyasında boylamların başlangıç meridyeni (sıfır noktası), yeryüzünün en batı ucundaki Cezâirü'l-Hâlidât (Fortunatae Insulae / Kanarya Adaları) olarak kabul edilirdi. Zührî, şehirlerin boylamlarını bu adaları referans alarak hesaplamıştır.

Ay tutulmalarının farklı şehirlerde aynı anda fakat farklı yerel saatlerde gözlemlenmesi yöntemini (erken tele-astronomik boylam tayini) شرح eden Zührî, İskenderiye ile Kurtuba arasındaki saat farkını yüksek bir doğrulukla kaydetmiştir.

Zührî'nin eserinde Akdeniz havzası son derece canlı ve ayrıntılı bir biçimde tasvir edilir. Özellikle Cebelitarık Boğazı'nın (Zükāk-ı Sebti/Zükāk-ı Tarık) hidrografik akıntıları, dalga rejimleri ve boğazın iki yakasındaki Sebti (Ceuta) ve Tarifa kalelerinin stratejik konumu detaylandırılmıştır.

Girit, Kıbrıs, Sicilya, Mayorka ve Minorka adalarının deniz ticaret yolları üzerindeki menzilleri, liman derinlikleri ve rüzgâr yönleri (kuzey-güney fırtınaları) denizcilerin seyrüseferine rehberlik edecek şekilde kaydedilmiştir.

Zührî bir Endülüslü olarak vatanının şehirlerini benzersiz bir sevgi ve gözlem gücüyle anlatır. Kurtuba'nın Vâdi'l-Kebîr (Guadalquivir) nehri üzerindeki Roma köprüsü ve Ulu Cami'nin mimarisi; Gırnata'nın karlarla kaplı Şenneyr (Sierra Nevada) dağları; İşbiliye'nin zeytinlikleri ve Tuleytula'nın (Toledo) su değirmenleri ve su kanalları eserde canlı bir panorama halinde sunulur.

Bu tasvirler, İslâm medeniyetinin hidrolik mühendisliği ve şehircilik vizyonunun Endülüs'teki somut delilleridir.

Zührî, Mağrip coğrafyasını anlatırken Sahra Çölü'nü aşan kervan yollarını (Darbü'l-Erba'în ve Sicilmâse hatları) belgeler. Sahra-altı Afrika'dan gelen altın tozu ticareti, tuz madenleri ve deve kervanlarının su vahalarını takip eden güzergâhları ayrıntılıdır.

Fas'ın Fez şehri, Tunus'un Kayrevan mektebi ve Moritanya sınırlarına uzanan ticarî ve kültürel damarlar, İslâm'ın Afrika içlerine yayılma dinamiklerini aydınlatır.

Zührî'nin eserinde nehirler sadece coğrafî sınırlar değil, medeniyetlerin can damarları olarak kavranır. Nil Nehri'nin Kamer Dağları'ndan (Cebelü'l-Kamer) doğuşuna dair teoriler, Nil taşkınlarının (ziyâdetü'n-Nîl) ziraata bereketi ve nilometre ölçümleri incelenir.

Dicle ve Fırat'ın Mezopotamya'yı sulayan kolları ile Avrupa'nın Tuna (et-Tûnâ) nehrinin Karadeniz'e döküldüğü vadiler küresel bir hidroloji vizyonuyla sunulur.

Zührî, kendisinden önceki bazı coğrafyacıların mitolojik unsurlara ve efsanevî rivayetlere kapılmasını tenkit eder. Onun benimsediği ilke 'müşâhede ve tahkik'tir; yani bizzat gidip görmek veya güvenilir denizci ve seyyahların birinci el şahitliklerine başvurmaktır.

Haritaların geometrik cetvellerle çizilmesi gerektiğini savunan Zührî, coğrafyayı hayalî bir edebiyat türü olmaktan çıkarıp pozitif bir yeryüzü ilmine dönüştürmeye gayret etmiştir.

Ebû Abdillâh ez-Zührî'nin Kitâbü'l-Coğrafyâ'sı, çağdaşı Şerîf el-İdrîsî'nin Sicilya Kralı II. Roger için hazırladığı meşhur dünya haritası ve Nüzhetü'l-Müştâk eserine doğrudan kaynaklık etmiştir.

İbn Saîd el-Magribî ve Ebü'l-Fidâ gibi sonraki coğrafyacılar da Zührî'nin koordinat cetvellerinden istifade etmişlerdir. Eser, İslâm dünyasının yeryüzünü bir emanet ve tefekkür aynası olarak gören evrensel coğrafya şuurunun en parlak vesikalarından biridir.