Dimitrie Cantemir (Kantemiroğlu) ve Kitâb-ı İlmü'l-Mûsıkî: Makamlar Felsefesi, Edvâr Nazariyatı ve Doğu Mûsıkî Metafiziği Külliyâtı

Doğu ve Batı aydınlanmasının kesişim noktasında duran en parlak evrensel dehâlardan biri Dimitrie Cantemir, Osmanlı dünyasındaki meşhur adıyla Kantemiroğlu (1673-1723)'dur. Boğdan Voyvodası Konstantin Kantemir'in oğlu olarak dünyaya gelmiş, genç yaşta rehin prens sıfatıyla İstanbul'a gönderilmiştir.

İstanbul'da Fener Rum Patrikhanesi Akademisi'nde felsefe, teoloji, Grekçe ve Latince tahsil etmiş; ardından Enderûn hocalarından Nefirî Kasımpaşalı Kemani Ahmed Çelebi ve Neyzen Ali Çelebi'den klasik Türk mûsıkîsi ve Edvâr ilmini öğrenmiştir. Arapça ve Farsçayı mükemmel derecede öğrenerek İslâm felsefesi ve mûsıkî nazariyatının en derin sırlarına vakıf olmuştur.

«İstanbul, Doğu'nun hikmeti ile Antik Yunan'ın felsefesinin kucaklaştığı canlı bir kütüphanedir; bu şehirde geçen her günüm yeni bir ilim kapısı açtı.» — Dimitrie Cantemir

Kantemiroğlu, Ortaköy'deki sarayında devrin vezirleri, sefirleri ve mûsıkîşinaslarıyla kurduğu ilmî meclislerle bir kültür köprüsü inşa etmiştir.

Kantemiroğlu'nun Türk mûsıkîsine en büyük ve kurucu hizmeti, yaklaşık 1700 yılında Sultan II. Ahmed'e ithafen Türkçe olarak kaleme aldığı Kitâb-ı İlmü'l-Mûsıkî alâ Vechü'l-Edvâr (Edvâr-ı Kantemiroğlu) isimli eseridir.

Bu eser, Safiyyüddin Urmevî ve Abdülkadir Merâgî'den sonra Türk mûsıkî nazariyatında yazılmış en kapsamlı, metodik ve bilimsel kitaptır. Eser iki ana bölümden oluşur: Birinci kısım makamlar, terkibler, perdeler ve usûller nazariyatını; ikinci kısım ise kendi icadı olan nota sistemiyle kaydettiği yüzlerce peşrev ve saz semâîsini ihtiva eder.

Eser, asırlarca dilden dile aktarılan makam ve usûl kurallarını matematiksel bir nizam altına almıştır.

Kantemiroğlu, Ali Ufkî'nin Batı notası tecrübesinden farklı olarak, Doğu mûsıkîsinin mikrotonal yapısına ve Türk harf geleneğine tam uyan harf notasyonu sistemini icat etmiştir.

Bu sistemde ses perdeleri (Yegâh'tan Tîz Hüseynî'ye kadar) Arap harfleriyle gösterilmiş; perdelerin altındaki rakamlarla ve işaretlerle vuruşların (zaman değerlerinin) süreleri tayin edilmiştir. Bu dâhiyane sistem sayesinde 350'den fazla klasik peşrev ve saz eseri unutulmaktan kurtarılmıştır.

«Harfler sesin kalıbı, nağmeler rûhun kanadıdır. Notaladığım her eser, geçmiş üstatların rûhuna sunulmuş bir ebediyet armağanıdır.» — Kantemiroğlu

Kantemir notası, 18. yüzyıl Osmanlı mûsıkîşinasları tarafından uzun yıllar resmî meşk defteri olarak kullanılmıştır.

Kitâb-ı İlmü'l-Mûsıkî'de Kantemiroğlu, 33 temel makamı ve onlarca terkibi son derece dakik bir analize tabi tutar. Her makamın başlangıç perdesi (mebde'), seyir karakteri (inici, çıkıcı, inici-çıkıcı), güçlü perdesi ve karar noktası geometrik bir kesinlikle tarif edilir.

Rast makamını 'bütün makamların anası' kabul eder. Uşşak makamının kalbe dokunan hüzünlü akışını, Segâh makamının tasavvufî vecdini, Hüseynî'nin yiğit ve olgun edasını mûsıkî estetiği açısından tahlil eder. Makamların rastgele ezgiler değil, insan rûhundaki duygusal hallerin nizamlı mimarisi olduğunu ispatlar.

Bu tahliller, modern Türk musikisi konservatuvarlarının bugün dahi temel aldığı ana referans omurgasıdır.

Makam nağmelerinin zaman içindeki yürüyüşünü sağlayan usûl sistemi, Kantemiroğlu'nun eserinde 16 ana usûl üzerinden şerh edilir. Küçük usûllerden (Semâî, Düyek, Sofyân) büyük ve karmaşık devirlere (Çenber, Devr-i Kebîr, Berefşân, Muhammes, Hâfîf) kadar bütün ritim kalıpları incelenir.

Usûlün 'Düm' (kuvvetli) ve 'Tek' (zayıf) vuruşlarının kalbin atış ritmiyle, kâinatın döngüsüyle ve nefes alıp vermeyle olan kozmik irtibatı kurulur. Usûlün ritmik dengesi bozulursa musikinin büyüsünün kaybolacağı matematiksel bir hendese ile izah edilir.

Kantemiroğlu, mûsıkîyi 'hareket halindeki geometri' olarak tavsif eden Fisagorcu yaklaşımı İslâmî edvâr geleneğiyle mükemmelen birleştirmiştir.

Kantemiroğlu sadece bir mûsıkî nazariyatçısı değil, aynı zamanda devrinin en seçkin bestekârlarındandır. Eserinde notaladığı kırkı aşkın peşrev ve saz semâîsi bizzat kendisine aittir.

Bilhassa Bûselik Aşîran Peşrevi, Rast Peşrevi ve Mâhur Saz Semâîsi, klasik Türk mûsıkîsi repertuvarının en asil ve teknik bakımdan en mükemmel şaheserleri arasında yer alır. Eserlerinde hem sarayın vakarlı teşrifatını hem de Boğdan halk melodilerinin lirik tazeliğini hissetmek mümkündür.

Onun besteleri, bugün TRT ve Cumhurbaşkanlığı Klasik Türk Müziği Korosu tarafından en muteber konser eserleri olarak icra edilmektedir.

Kantemiroğlu, mûsıkîyi sadece estetik bir sanat değil, tabiat felsefesinin ve matematiğin en yüksek şubesi olarak ele alır. Pisagor'un tel bölme (monochord) deneyleri ile İbn Sînâ'nın Şifâ külliyâtındaki mûsıkî bahislerini sentezler.

Ses perdeleri arasındaki frekans oranlarını (tam ikili, dörtlü, beşli ve oktav aralıkları) sayısal kesirlerle hesaplar. Bu sayısal oranların gök kürelerinin mesafeleriyle ve gezegenlerin dönüş ahengiyle (harmonia mundi) örtüştüğünü savunur.

«Mûsıkî, feleklerin melekûtî lisanıdır. İnsan kulağı doğru akortlanmış bir nağme duyduğunda, rûhu elest bezmindeki ilâhî hitabı hatırlar.» — Kantemiroğlu

Bu metafizik yaklaşım, Doğu mûsıkîsini madde ile mana arasındaki en yüce köprü kılmıştır.

Kantemiroğlu, mûsıkîdeki dehâsını tarih alanında da taçlandırmış; Latince kaleme aldığı Incrementa atque Decrementa Aulae Othomanicae (Osmanlı İmparatorluğu'nun Büyüme ve Çöküş Tarihi) isimli eseriyle Batı dünyasında çığır açmıştır.

Eser, İngilizce, Fransızca ve Almancaya tercüme edilerek 18. yüzyıl Avrupası'nda Osmanlı tarihine dair en yetkin ve muteber kaynak kabul edilmiştir. Kantemiroğlu, İbn Haldun'un medeniyet teorisini Osmanlı tarihine tatbik etmiş; devletin kuruluşunu, yükselişini ve 1683 Viyana bozgunu sonrasındaki duraklama emarelerini derin bir sosyolojik tahlille işlemiştir.

Voltaire, Montesquieu ve Edward Gibbon gibi Aydınlanma çağı düşünürleri, Osmanlı'yı Kantemiroğlu'nun bu tarih felsefesi üzerinden okumuşlardır.

1711 Prut Savaşı'ndan sonra Rusya'ya geçerek Çar I. Petro'nun danışmanı olan Kantemiroğlu, Avrupa ilim çevrelerinde büyük bir hayranlıkla karşılanmıştır. Ünlü Alman filozofu ve matematikçisi Gottfried Wilhelm Leibniz'in teklifiyle 1714 yılında Berlin Kraliyet Bilimler Akademisi üyeliğine seçilmiştir.

Akademiye Doğu dilleri, İslam felsefesi, Osmanlı hukuku ve mûsıkîsi üzerine tebliğler sunmuştur. Rusya'da ilk Şarkiyat akademisinin temellerini atmış; matbaa kurarak Doğu ve Batı klasiklerinin neşrine öncülük etmiştir.

Kantemiroğlu; coğrafya, felsefe, tıp, tarih ve mûsıkî alanlarında yazdığı onlarca ciltlik eserle 18. yüzyılın en büyük evrensel zekâlarından (homo universalis) biri olarak tarihe geçmiştir.

Dimitrie Cantemir (Kantemiroğlu), Türk kültür tarihinin iftiharla andığı en asil ve nâdide dostlarından biridir. O, yabancı bir prens olarak geldiği İstanbul'un rûhunu ve ezgisini kendi rûhuna nakşetmiş, bu nağmeleri asırların yıkımından kurtaran bir abide dikmiştir.

Kitâb-ı İlmü'l-Mûsıkî; bugün hem bir müzikoloji manifestosu, hem bir felsefe klasiği, hem de Türk-Romen-Osmanlı ortak medeniyet havzasının en parlak şahididir. İstanbul Fener'deki restore edilen sarayı, bugün Türk-Romen dostluğunun ve müşterek irfanın müzesi olarak yaşamaktadır.

«Kantemiroğlu, İstanbul'un sularında yankılanan Doğu nağmelerini Batı'nın aklıyla notaya döken, iki medeniyeti tek bir kalpte birleştiren mûsıkî peygamberidir.»

Onun bestelediği peşrevler çalındıkça ve yazdığı Edvâr okundukça, Kantemiroğlu'nun aziz hâtırası gök kubbede hoş bir sadâ olarak ebediyen yankılanacaktır.