Dede Ömer Rûşenî: Neynâme ve Rûşeniyye Aşk Külliyâtı

Halvetiyye tarikatının en müstesna kollarından biri olan Rûşeniyye'nin pîri, Türk tasavvuf edebiyatının ve vahdet şiirinin coşkulu bülbülü Dede Ömer Rûşenî (ö. 892/1487), Aydın'ın Güzelhisar kazasında dünyaya gelmiştir. Genç yaşta medrese tahsili için Bursa'ya gitmiş, zâhirî ilimlerde yüksek dereceye ulaşmış; ancak içindeki manevi yangını medrese duvarları söndürmeye yetmemiştir. Ağabeyi Alâeddin Ali vasıtasıyla Halvetiyye pîri Seyyid Yahyâ Şirvânî'nin şöhretini duymuş ve Kafkaslara, Şirvan diyarına (Bakü/Şamahı) hicret etmiştir.

Seyyid Yahyâ'nın dergâhında çetin bir nefs riyâzetine girmiş, yüzündeki ilahî nûr ve cemâl tecellîsi sebebiyle mürşidi tarafından kendisine 'Rûşenî' (Nûrlu, Aydınlık) mahlası verilmiştir. Şirvan'da hilafet aldıktan sonra Karabağ, Gence ve nihayet Akkoyunlu Sultanı Uzun Hasan'ın ve Sultan Yâkub'un hürmet ve davetiyle Tebriz'e yerleşmiş; Tebriz'deki dergâhında binlerce müride aşk, cezbe ve vahdet dersleri vermiştir.

Dede Ömer Rûşenî'nin en meşhur ve edebî-tasavvufî kudretini en parlak şekilde sergileyen eseri 'Neynâme' mesnevisidir. Bu eser, Hz. Mevlânâ'nın Mesnevî-i Şerîf'inin ilk 18 beytindeki ney feryadının Türkçe edebiyattaki en lirik, en vecd dolu manzum şerhlerinden biridir. Rûşenî, ney çalgısını sadece kuru bir kamış değil, kâmil insanın, mürşid-i kâmilin ve bilhassa kendi yanık bağrının bir timsali olarak görür.

Rûşenî'nin Neynâme'sinde ney, kamışlıktan koparıldığı andan itibaren feryat eder: 'Dinle neyden kim hikâyetler kılur / Ayrılıklardan şikâyetler kılur'. Bu inilti, ruhun Elest meclisindeki kurbiyyetten bu kesret ve zulmet dünyasına düşüşünün acısıdır. Rûşenî, neyin içinin oyulup boşaltılmasını masivadan arınmaya, üzerindeki yedi deliği ise insanın yedi nefis mertebesine ve başındaki yedi duyu organına teşbih eder.

Neynâme'de neyin yapısı ile sâlikin seyrüsülûk aşamaları arasında kurulan paralellikler tasavvufî estetiğin şaheserlerindendir. Kamış, sazlıkta biterken yeşildir, su ile beslenir; fakat ney olabilmesi için kökünden kesilmeli, yaprakları soyulmalı, güneşte kurutulmalı ve bağrına kızgın demir sokularak delikler açılmalıdır.

Rûşenî'ye göre bir talip de nefsinin ham arzularından kesilmedikçe, riyâzet güneşiyle dünyevî nemi kurutulmadıkça ve aşk ateşiyle kalbinde manevi menfezler açılmadıkça Hakîkat nefesini üfleyen bir ney haline gelemez. Sâlik ne zaman kendi benliğini sıfırlar, içi masivadan bomboş bir kamış olursa; o zaman mürşidin veya Hakk'ın nefesi onda tecellî eder ve onun lisanından konuşan bizzat Cenâb-ı Hak olur.

Dede Ömer Rûşenî'nin diğer mühim mesnevileri 'Çobannâme' ve 'Miskinnâme'dir. Çobannâme'de Kur'ânî ve Mesnevî kaynaklı meşhur 'Hz. Mûsâ ile Çoban' kıssası ele alınır. Dağda kendi samimi, saf fakat şeklen hatalı ifadeleriyle Allah'a yalvaran ('Ey Tanrım, neredesin ki senin çarığını dikeyim, saçını tarayayım, süt ikram edeyim') çobanı azarlayan Hz. Mûsâ'ya gelen ilahî itap şerh edilir: 'Sen kulumla arama girmeye mi geldin? Biz şekle ve söze bakmayız; kalbe ve aşka bakarız.'

Miskinnâme'de ise dervişliğin 'miskinlik' (fakr, mahviyet, nefsini toprağa sermek) makamı işlenir. Rûşenî, kibir ve ulemâ gururunun kalbi katılaştırdığını; hakiki marifetin ancak miskinlik hırkası giyip benliği çiğnemekle elde edileceğini terennüm eder.

Rûşenî'nin 'Kalemnâme' eseri, 'Nûn ve'l-Kalem' sırrını tefsir eden irfânî bir risaledir. Ney nasıl sesin ve aşkın diliyse, Kalem de ilmin, kaderin ve vahyin tecellîgâhıdır. Müellif, ilk yaratılan cevherin Kalem olduğunu (İnne evvele mâ halakallâhu'l-Kalem), bu kalemin Levh-i Mahfuz'a varlığın bütün tecellîlerini yazdığını anlatır.

'Tılsımnâme'de ise kâinatın bir tılsım, insanın ise bu tılsımı çözecek yegâne miftah (anahtar) olduğu açıklanır. Esmâ-i hüsnânın harf ve sayısal mertebeleri, kâinattaki kozmik ahenk ve insanın zikr-i dâim ile bu tılsımı çözüp vahdet hazinesine ulaşması sembolik bir dille izah edilir.

Dede Ömer Rûşenî'nin mürettep Dîvân'ı, Türkçe tasavvuf şiirinin Yunus Emre ve Nesîmî'den sonraki en coşkulu, en cezbelî ve sanat değeri en yüksek mecmuasıdır. Şiirlerinde vahdet-i vücûd mefkûresi öylesine yoğun bir aşkla terennüm edilir ki, zâhir ile bâtın, âşık ile mâşuk arasındaki bütün ikilik perdeleri kalkar.

'Cânânı ararken cânımdan geçtim / Vahdet şarâbını aşk ile içtim' diyen Rûşenî, kesret perdesinin arkasındaki vahdet güneşini gösterir. Şiirlerinde Halvetî dervişliğinin riyâzet disiplini ile Mevlevîliğin cezbe ve mûsikîsi kusursuz bir ahenkle birleşir. Rûşenî, Osmanlı şairleri ve tezkirecileri tarafından şiirlerine tanzir yazılamayacak kadar yüksek bir irfan şairi kabul edilmiştir.

Rûşenî'nin hayatının Tebriz dönemi, hükümdarların dervişlerin eşiğine nasıl baş koyduğunu gösteren muazzam bir tarihtir. Akkoyunlu Devleti'nin kudretli hükümdarı Uzun Hasan, Rûşenî'ye derin bir hürmet beslemiş, Tebriz'de onun adına 'Ayniyye Tekkesi'ni inşa ettirmiştir. Halefi Sultan Yâkub ise Rûşenî'nin bizzat müridi ve talebesi olmuştur.

Sultan Yâkub, devlet işlerinin bunalımından kaçarak geceleri tebdil-i kıyafetle Rûşenî'nin zikir meclisine gelir, dervişlerle birlikte zikrederdi. Rûşenî, hükümdara adaletle hükmetmeyi, kibre kapılmamayı, halka şefkat göstermeyi ve saray debdebesinin fâniliğini öğütlemiş; siyaset ile irfan arasında kamil bir denge kurmuştur.

Dede Ömer Rûşenî'nin kurduğu 'Rûşeniyye' kolu, Halvetiyye'nin dört ana ana damarından biri olmuştur. Bu kolda seyrüsülûk, cehrî ve hafî zikrin mezcedilmesi, haftalık halvete girilmesi, nefs-i emmâreden nefs-i kâmileye kadar yedi mertebenin esmâ zikirleriyle kat edilmesi üzerine kuruludur.

Rûşeniyye'nin en bariz vasfı; şiire, mûsikîye, ney sesine ve vecd haline diğer Halvetî şubelerine nispetle çok daha fazla yer vermesidir. Rûşenî'nin halifeleri vasıtasıyla bu neşve Tebriz'den Diyarbakır'a, Mardin'e, Urfa'ya, Halep'e, Şam'a, Mısır'a ve nihayet İstanbul'a kadar yayılmış; Gülşeniyye ve Demirdâşiyye gibi büyük kollara beşiklik etmiştir.

Dede Ömer Rûşenî'nin yetiştirdiği en büyük halifesi ve manevi vârisi, 'Gülşeniyye' kolunun pîri Şeyh İbrâhim Gülşenî'dir (ö. 940/1534). Gülşenî, mürşidinin vefatından sonra Tebriz'den Kahire'ye geçmiş, orada meşhur Kubbetü'l-Mustafâ Tekkesi'ni kurarak Rûşenî irfanını Mısır ve Kuzey Afrika'ya taşımıştır.

Yine Rûşenî'nin bir diğer büyük halifesi Şeyh Şemseddîn-i Ruşeydî ve kardeşi Alâeddin Ali'dir. Bu halifeler zinciri, Yavuz Sultan Selim'in Tebriz ve Mısır seferlerinden sonra Osmanlı başkenti İstanbul'a akmış, Fatih ve Eyüp semtlerindeki tekkelerde Rûşenî aşk çerağını yüzyıllarca yakmaya devam etmiştir.

1487 senesinde Tebriz'de Hakk'a yürüyen ve türbesi Tebriz'de Ayniyye Camii haziresinde bulunan Dede Ömer Rûşenî, Anadolu ile Azerbaycan ve İran coğrafyasını Türkçe tasavvuf lisanıyla birbirine bağlayan ebedî bir irfan köprüsüdür.

Neynâme'nin iniltisi, asırlar boyu tekkelerde neyzenlerin ve dervişlerin dudaklarında yankılanmış; Miskinnâme'nin tevazusu kibir hastası gönüllere şifa olmuştur. Rûşenî, akıl ile kalbi, cezbe ile fıkhı, Doğu ile Batı'yı aşkın ve neyin nûrunda birleştiren ulu bir pîr olarak İslam tefekkür atlasındaki müstesna yerini daima korumaktadır.