Dede Ömer Rûşenî: Çobannâme, Miskinnâme ve Rûşeniyye İrfânı Külliyâtı

Halvetiyye tarikatının en bereketli kollarından biri olan Rûşeniyye'nin pîri, ârif-i billâh Dede Ömer Rûşenî (ö. 892 / 1487), Batı Anadolu'da Aydın Güzelhisar'da dünyaya gelmiştir. Gençlik yıllarında ilim tahsili için Bursa'ya gitmiş, dönemin meşhur medreselerinde aklî ve naklî ilimleri ikmal ederek icazet almıştır. Ancak fıtratındaki şiddetli cezbe ve aşk-ı ilahî ateşi, onu medrese kürsülerinden alıp Kafkaslar ve Azerbaycan çöllerine doğru uzun bir manevi hicrete sevk etmiştir.

Ağabeyi Alaeddin Ali Efendi'nin delaletiyle Şirvan'a giderek, Halvetiyye'nin 'Pîr-i Sânî'si Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî'ye (k.s.) intisap etmiştir. Şeyhinin nazarına mazhar olduğu ilk anda yüzündeki nur ve kalbindeki aydınlık sebebiyle mürşidi ona 'Rûşenî' (Nurlu, Parlak) mahlasını bahşetmiştir. Şirvan dergâhında uzun yıllar süren ağır riyâzet, erbain ve hizmet safhalarından geçtikten sonra hilafet hırkasını giymiş; mürşidinin emriyle Karabağ, Berdea, Gence ve nihayet Akkoyunlu Devleti'nin payitahtı Tebriz'e yerleşmiştir.

Dede Ömer Rûşenî'nin en meşhur ve tesirli mesnevisi 'Çobannâme'dir. Bu eser, Hz. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî-i Şerîf'inde geçen meşhur 'Hz. Mûsâ ile Çoban' kıssasının Türkçe manzum bir şerhi ve yeniden inşasıdır. Çoban, dağ başında kendi samimi, saf ve ümmî diliyle Allah'a münacatta bulunmakta; 'Ey Allah'ım! Neredesin ki sana çobanlık edeyim, çarığını dikeyim, saçını tarayayım, süt ikram edeyim' demektedir. O esnada oradan geçen Hz. Mûsâ (a.s.), bu sözleri zâhiren küfür ve teşbih addederek çobanı azarlar ve susturur.

Bunun üzerine Cenâb-ı Hak'tan Hz. Mûsâ'ya dehşetli bir itab (azarlama) vahyi nâzil olur: 'Sen kullarımı bana yaklaştırmaya mı geldin, yoksa aramızı ayırmaya mı? Biz lafza ve sözlere bakmayız; kalbe ve hâle bakarız.' Dede Ömer Rûşenî, Çobannâme'de bu kıssayı öyle bir aşk ve vecd diliyle tahlil eder ki; dinin zâhirî kalıplardan ibaret olmadığını, asıl olanın kalpteki ihlâs, samimiyet ve aşk olduğunu gözler önüne serer. Çoban temsilinde beşeriyetin ham lisanı, ilahî aşk ateşiyle altın haline gelir.

Dede Ömer Rûşenî'nin tasavvuf musikisi ve sembolizmine dair yazdığı 'Neynâme', Mevlânâ'nın 'Bişnev ez ney' (Dinle neyden) feryadının Halvetî neşvesiyle yeniden tefsiridir. Rûşenî'ye göre Ney, asıl vatanı olan kamışlıktan (Âlem-i Lâhût ve Ervâh) koparılıp bu kesret ve gurbet dünyasına atılmış İnsân-ı Kâmil'in remzidir.

Neyin bağrının kızgın demirle delinmesi, dervişin riyâzet ve mücahede ile nefsanî arzularından boşaltılmasıdır. İçi bomboş hale gelen ney, üfleyenin (Hakk Teâlâ'nın Nefahtü fîhi min rûhî nefhasının) nefesiyle inlemeye başlar. Çıkan ses neye değil, neyzeni olan Zât'a aittir. Rûşenî, Neynâme'de sâlikin fenâfillâh mertebesine eriştiğinde bir ney gibi Hakk'ın kelâmına mazhar ve alet olacağını fevkalade lirik beyitlerle tasvir eder.

Rûşenî'nin ahlâkî ve seyrüsülûkî mesnevilerinden 'Miskinnâme', İslâm tasavvufunun 'Fakr' ve 'Miskinlik' kavramlarını şerheder. Buradaki miskinlik, tembellik veya atalet değil; Resûl-i Ekrem'in (s.a.v.) 'el-Fakru fahrî' (Fakirlik benim iftiharımdır) ve 'Allah'ım beni miskin olarak yaşat, miskin olarak vefat ettir' dualarında mündemiç olan mutlak tevazu ve zâtî muhtaçlık şuurudur.

Eserde, insanın kendi ameline, ilmine, soyuna veya zenginliğine güvenmesinin nefsanî bir şirk olduğu anlatılır. Gerçek mümin, Allah karşısında hiçbir varlığı ve mülkiyeti olmadığını müdrik olan 'miskin' derviştir. Rûşenî, kibir ve ucub (kendini beğenme) hastalıklarını tek tek teşrih ederek, kalbin ancak tevazu toprağına basıldığında hakikat güllerinin açacağını beyan eder.

Dede Ömer Rûşenî'nin hikmet yüklü bir diğer eseri 'Kalemnâme'dir. Kur'ân-ı Kerîm'deki 'Nûn ve'l-Kalem ve mâ yesturûn' (Nûn. Kaleme ve yazdıklarına andolsun) âyet-i kerîmesinin işârî tefsiri mahiyetindeki bu eserde, Kalem'in varoluş hiyerarşisindeki yeri tetkik edilir.

Rûşenî'ye göre ilk yaratılan varlık olan Kalem, Akl-ı Evvel'dir. Levh-i Mahfuz ise Küllî Nefs'tir. Kâtiplerin elindeki maddî kalem nasıl mürekkeple harfleri kağıda dökerse; İlâhî Kalem de esmâ ve sıfât mürekkebiyle kâinat sahifesine mahlûkatın suretlerini nakşetmektedir. Kalemnâme, kaza ve kader meselelerini, cebr ve ihtiyar dengesini vahdet-i vücûd şuuruyla çözen, varlığın ilahî bir yazı ve kitap olduğu hakikatini talim eden emsalsiz bir risaledir.

Dede Ömer Rûşenî, Türkçe ve Farsça divanıyla XV. yüzyılın en kudretli mutasavvıf şairlerindendir. Divanındaki şiirler, hem aruz vezninin en pürüzsüz kalıplarıyla hem de Yunus Emre tarzı hece vezniyle söylenmiş coşkun ilâhilerden müteşekkildir. Rûşenî'nin şiirlerinde aşk, sâlikin benliğini yakıp kül eden, geriye sadece Sevgili'nin zâtını bırakan semâvî bir ateştir.

'Aşk odu evvel düşer ma'şûka andan âşıka / Şem'i gör kim yanmadan pervâne pervâz eylemez' beyti, onun aşk felsefesinin en veciz ifadesidir. Sevgi evvela Hakk'tan kula tecellî eder; kulun sevgisi bu ezelî tecellînin bir yankısından ibarettir. Dîvân-ı Rûşenî, asırlar boyu Anadolu, Azerbaycan ve Balkan tekkelerinde dervişlerin vird edindiği, bestelenip semâ meclislerinde okunan bir irfan hazinesidir.

Dede Ömer Rûşenî, Pîr Seyyid Yahyâ Şirvânî'nin vefatından sonra Halvetiyye tarikatının ikinci büyük açılımını gerçekleştiren zâttır. Onun Tebriz'de kurduğu usûl ve erkân 'Rûşeniyye' şubesi olarak tarihe geçmiştir. Rûşeniyye yolu; cehrî ve hafî zikrin dengelendiği, halvet ve erbain riyazetlerine büyük ehemmiyet verildiği, esmâ-i seb'a (yedi nefis mertebesine tekabül eden yedi isim) taliminin titizlikle uygulandığı bir ocaktır.

Rûşeniyye'de müridin kalbini masivadan koruması için zikr-i dâim (sürekli Allah'ı anma) esastır. Gece kıyamı, teheccüd namazı, az yemek, az uyumak ve az konuşmak (kıllet-i taâm, kıllet-i menâm, kıllet-i kelâm) sülûkün temel direkleridir. Rûşenî'nin tesis ettiği bu nizam, daha sonra Gülşeniyye ve Demirtaşiyye gibi iki büyük Halvetî kolunun doğmasına beşiklik etmiştir.

Dede Ömer Rûşenî'nin yetiştirdiği halifeler arasında en meşhuru, Halvetiyye'nin Gülşeniyye kolunun kurucusu olan büyük kutup İbrâhim Gülşenî'dir (k.s.). Aslen Diyarbekirli olan İbrâhim Gülşenî, Tebriz'e gelip Rûşenî'nin dergâhına intisap etmiş, mürşidine öyle derin bir sadakat ve aşkla bağlanmıştır ki, Rûşenî onu kızıyla evlendirmiş ve kendisine başhalife tayin etmiştir.

Rûşenî'nin vefatından sonra Tebriz'deki dergâhı idare eden İbrâhim Gülşenî, Şah İsmail'in Safevî baskıları sebebiyle Diyarbekir üzerinden Mısır'a hicret etmiş ve Kahire'de meşhur Gülşenî Tekkesi'ni kurmuştur. Böylece Dede Ömer Rûşenî'nin Tebriz'de yaktığı Halvetî meş'alesi, talebesi Gülşenî vasıtasıyla Mısır'a, Kahire'den İstanbul'a ve bütün Osmanlı coğrafyasına taşınmıştır.

Dede Ömer Rûşenî, Tebriz'de bulunduğu dönemde Akkoyunlu Devleti'nin en kudretli hükümdarları olan Uzun Hasan ve bilhassa oğlu Sultan Yâkub nezdinde fevkalade büyük bir hürmet ve manevi nüfuza sahip olmuştur. Sultan Yâkub, Rûşenî'ye bizzat intisap etmiş, onun müridi ve muhibbi olmuştur.

Tebriz'de Sultan Yâkub tarafından Rûşenî adına muazzam bir zaviye ve mescid (Ayniyye Camii civarında) inşa ettirilmiştir. Ancak Dede Ömer Rûşenî, sarayın debdebesine ve sultanların ihsanlarına asla iltifat etmemiş; hükümdarları daima adaletle hükmetmeye, mazlumları korumaya ve kibre kapılmamaya davet etmiştir. Rûşenî'nin bu tavizsiz Melâmî duruşu, ulemâ ve ümerânın tasavvuf ehline duyduğu saygıyı zirveye taşımıştır.

Dede Ömer Rûşenî, Anadolu'nun mayalandığı Aydın topraklarından Kafkaslar'a, oradan Tebriz ve Mısır'a uzanan muazzam bir irfan köprüsünün mimarıdır. O, Mevlânâ'nın Mesnevî'sindeki derin aşk ve sembolizmi Türkçe'nin duru nehirleriyle buluşturan Çobannâme ve Neynâme şairi; Halvetiyye'nin nûrunu şarktan garba yayan bir pîr-i sânîdir.

Eserleriyle riyâsız bir takvâyı, aşkın şekilperestliğe üstünlüğünü ve Hakk'a teslimiyetin sırlarını nesillere aktarmıştır. Yetiştirdiği İbrâhim Gülşenî gibi devasa şahsiyetler vasıtasıyla onun nefesi yüzyıllar boyu İstanbul tekkelerinde, Kahire zaviyelerinde ve Balkan dergâhlarında yankılanmıştır. Dede Ömer Rûşenî, kâmil bir mürşidin aşk ve samimiyetle bir medeniyeti nasıl dönüştürebileceğinin en parlak timsalidir.