Dâvûd-i Tâî: Kûfe İrfânı, Halvet ve İhlâs Metafiziği Külliyâtı
İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe'nin Seçkin Fıkıh Talebeliğinden Kûfe'nin Harabe Hücresine; Dâvûd b. Nusayr et-Tâî, Sır İbadeti, Hüzün Metafiziği ve Marûf-ı Kerhî'nin Terbiyesi Üzerine 10 Fasıllık Monografi.
FASIL I: Kûfe'nin Parlak Fakihi: Ebû Hanîfe Meclisinden Zühd Sahrasına Hicret
İslâm tasavvuf ve zühd tarihinin en çarpıcı simalarından biri olan Dâvûd b. Nusayr et-Tâî (ö. 165 / 781-82), Kûfe şehrinde doğup yetişmiş, Arap kabilelerinin en soylularından Tay kabilesine mensup asil bir âlimdir. Gençliğinde hadis, fıkıh, lügat ve edebiyat ilimlerinde emsalsiz bir mertebeye ulaşmış; İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe'nin en seçkin ve müzakereci talebeleri arasında yer almıştır. Hatta Ebû Hanîfe onun için: 'Ebû Süleyman (Dâvûd), ilmi tahsil etti, fıkıhta kemâle erdi ve amel etmek için kılıcını kınına sokup inzivayı seçti' demiştir. Ancak Dâvûd-i Tâî, medrese münazaralarının, şöhretin ve makam tekliflerinin nefsi besleyen gizli bir zehir olduğunu fark etmiş; bir gün katıldığı bir cenazede duyduğu bir âyet ve ardından gelen melekûtî bir ikazla bütün kütüphanesini, makamını ve dünyevi unvanlarını terk ederek Kûfe'nin kenar mahallesindeki virane bir kulübeye çekilmiştir.
FASIL II: Şöhret Afetinden Kaçış: İlim Meclislerini Terk Edip Halvet Odasına Kapanışın Bâtınî Sırrı
Dâvûd-i Tâî'nin hayatı, tasavvuf literatüründeki 'Hümûl' (şöhretten kaçıp adsız sansız yaşama arzusu) makamının en uç örneğidir. O şöyle derdi: 'İlim öğrendin, şimdi o ilmi amel potasında eritme vaktidir. İnsanların seni tanıması, parmakla göstermesi kalbi felç eden en sinsi afettir.' Halvet odasına kapandığında yirmi yıl boyunca kapısını kimseye açmamış, ancak farz namazlar için mescidin en arka safına gelip namaz biter bitmez kimseyle konuşmadan hücresine dönmüştür. Kendisine 'Neden meclisimize gelmiyorsun?' diyen kadim dostlarına şu sarsıcı cevabı vermiştir: 'Ben öyle bir toplulukla sohbet ediyorum ki; onların yanında gıybet yoktur, yalan yoktur, dünyalık kavgası yoktur. Onlar kabir ehlidir!'
FASIL III: Ekmek ve Su Diyeti: Zamanı Ziyan Etmemek İçin Ekmeği Suya Batırıp Yeme Ahlâkı
Dâvûd-i Tâî'nin riyâzeti bir gösteriş değil, zamanı ve nefesi Hak yolunda en yüksek verimle kullanma çabasıydı. O, ekmeği çiğnemekle vakit kaybetmemek için kuru ekmek kırıntılarını bir kase suya batırır ve suyunu içerdi. Kendisine 'Bir lokma ekmeği çiğneyip yemekten niçin kaçınıyorsun?' diye sorulduğunda: 'Ekmeği çiğnemek ile onu suya batırıp içmek arasında elli âyet okuyacak kadar zaman farkı vardır. Ben o elli âyetin sevabını bir lokmanın lezzetine feda edemem!' cevabını vermiştir. Bu tavır, ömrün sermayesi olan nefesin ne kadar paha biçilmez bir hazine olduğunu haykıran eşsiz bir irfan dersidir.
FASIL IV: 'Gözlerimi Kapattım, Dünyayı Ahiret İçin Terk Ettim': Hüzün ve Havf Metafiziği
Hasan-ı Basrî mektebinin hüzün ve havf mirası Dâvûd-i Tâî'de doruk noktasına ulaşmıştır. O, geceleri secdelerde öyle ağlardı ki komşuları onun iniltilerini duyardı. Bir gece sabaha kadar şu âyeti tekrarlamıştır: 'Andolsun ki biz sizi biraz korku ve açlıkla imtihan edeceğiz...' (el-Bakara, 155). Annesi bir gün ona: 'Oğlum! Biraz dinlensen, uyusan olmaz mı?' dediğinde; Dâvûd ağlayarak: 'Anneciğim! Kabirde öyle uzun bir uyku var ki, orada dinlenmeye vaktimiz çok olacak. Ben kıyamet gününün dehşetinden korkuyorum' demiştir. Onun hüznü ümitsizlik değil; ilâhî azametin ve cemâlin karşısında kulun kendi noksanlığını iliklerine kadar hissetmesidir.
FASIL V: Talebesi Marûf-ı Kerhî'nin Yetişmesi: Bağdat İrfanının Kûfe'deki Tohumu
Dâvûd-i Tâî'nin İslâm irfan tarihindeki en büyük meyvesi, Bağdat tasavvuf mektebinin kutbu Marûf-ı Kerhî hazretlerini yetiştirmiş olmasıdır. Marûf, Hristiyan bir ailenin çocuğu olarak doğmuş, İmâm Ali er-Rızâ'nın elinde Müslüman olmuş; manevi sülûk ve terbiyesini ise Dâvûd-i Tâî'nin dergâhında tamamlamıştır. Dâvûd, genç Marûf'a şöyle vasiyet etmiştir: 'Ey Marûf! Amelini insanlardan gizle. Bir dağın tepesinde tek başına kalsan dahi kalbini murakabeden ayırma. Allah'a öyle bir ihlâsla bağlan ki, O'ndan başka hiçbir kimseden bir zerre dahi medet ummayasın.' Marûf-ı Kerhî bu nebevî terbiyeyle Seriyyü's-Sakatî'yi, o da Cüneyd-i Bağdâdî'yi yetiştirerek bütün bir Bağdat irfan ekolünü inşa etmiştir.
FASIL VI: Gece İbadeti ve Harabe Evin Manevi İmarı: Yıkılan Tavan Altında Zikrullah
Dâvûd-i Tâî'nin oturduğu ev zamanla harabeye dönmüş, tavanının kirişleri çökmeye başlamıştı. Ziyaretine gelen bir dostu: 'Ey Ebû Süleyman! Bu tavan tepene çökecek, müsaade et de tamir edelim' dediğinde; Dâvûd başını dahi kaldırmadan: 'Yirmi yıldır bu odadayım, başımı kaldırıp tavana bakmaya vaktim olmadı. Tavan çökmeden önce bu fâni beden toprağa çökecek, fâniyi tamir etmekle ebedîyi harabeye çeviremem' demiştir. Onun evi harabeydi ama kalbi mâmurdu. Geceleri seher vakitlerinde ettiği münâcâtlar Kûfe semalarını aydınlatırdı: 'İlâhî! Senin muhabbetin benim uykumu kaçırdı. Senin rızân benim bütün dünyevi arzularımı yok etti. Cennet de Cehennem de Senindir; ben ise yalnız Seni dilerim!'
FASIL VII: İhlas ve Riya Arasındaki Kıldan İnce Köprü: Amelleri İnsanlardan Gizleme Sanatı
Dâvûd-i Tâî, riyanın (gösterişin) karanlık gecede siyah taşın üstündeki siyah karıncanın ayak sesinden daha gizli olduğuna inanır ve talebelerini bu hususta titizlikle ikaz ederdi. O, nafile oruç tuttuğunda kimse anlamasın diye bıyıklarını yağlar, yüzüne canlılık verir ve çarşıdan bir şey alıyormuş gibi davranırdı. 'İhlas' derdi, 'seninle Allah arasında bir sırdır. O sırra ne bir melek muttali olup yazabilir, ne bir şeytan muttali olup ifsat edebilir, ne de nefsin muttali olup gururlanabilir.' Amelini beğenen kimsenin amelinin heder olduğunu, hakiki amelin yapıldıktan sonra unutulan amel olduğunu bizzat yaşayarak göstermiştir.
FASIL VIII: Sultanlar ve Yöneticilerden Uzaklık: Dünyevi İkballeri Elinin Tersiyle İtiş
Dönemin Abbâsî halifesi Mehdî-Billâh ve vezirleri, Dâvûd-i Tâî'nin manevi büyüklüğünü işiterek ona hediyeler, altınlar ve mektuplar göndermişler; ancak Dâvûd hiçbir hediyeyi kabul etmemiştir. Bir keresinde kapısına gelen devlet ricalini içeri dahi almamış, arkalarından şöyle seslenmiştir: 'Sultanların sofrasına oturan âlimin kalbinden hikmet nûru silinir. Onların ikramı tatlı görünür ama arkasında zillet ve esaret vardır. Benim Rabbim bana kâfidir; O'nun vermediğini kimse veremez, O'nun verdiğini kimse engelleyemez.' Bu tavır, İslâm ulemasının siyasi iktidarlar karşısındaki bağımsızlık ve izzetinin en parlak tablosudur.
FASIL IX: Vefatındaki İlâhî Müjde ve Kûfe Halkının Gözyaşları
Hicri 165 yılında Dâvûd-i Tâî'nin harabe hücresinden Kur'ân tilaveti kesildiğinde, komşuları içeri girmiş ve onun secdede ruhunu teslim ettiğini görmüşlerdir. Başının altında bir tuğla, üzerinde eski bir aba vardı; fakat yüzü dolunay gibi parıldıyordu. Aynı gece Kûfe'nin ve Bağdat'ın birçok büyük velisi rüyalarında meleklerin: 'Müjdeler olsun! Dâvûd-i Tâî bu gece Rabbine kavuştu, Allah ondan razı oldu ve onu Firdevs cennetlerine yerleştirdi' nidasını işitmişlerdir. Cenazesine Kûfe halkı akın etmiş, İmâm Ebû Yûsuf ve Süfyân es-Sevrî gibi devrin dev âlimleri tabutunun başında gözyaşı dökmüşlerdir. Süfyân es-Sevrî: 'Bugün yeryüzünden zühdün ve ihlâsın direği çekildi' demiştir.
FASIL X: Tüketim ve Şatafat Dünyasında Dâvûd-i Tâî'nin Sessiz Çığlığı
Her şeyin metalaştığı, gösterişin, lüksün, israfın ve sanal şöhretin insanlığı esir aldığı 21. yüzyılda Dâvûd-i Tâî'nin mirası sessiz fakat sarsıcı bir çığlıktır. O bize 'Az olanla yetinmeyi', 'Gereksiz söz ve eylemlerden kaçınmayı' ve 'Yalnızlıkta Allah ile baş başa kalabilmeyi' hatırlatır. Modern insan kalabalıklarda yalnızlaşırken, Dâvûd hücresinde bütün kâinatla dost olmuştur. Onun ekmeği suya batırıp yiyen, harabe tavanın altında Hakk'ı zikreden o muazzam feragati; kalplerimizi saran dünyevileşme hastalığının en şifalı iksiridir.