Dâvûd-i Kayserî: Te'vîlü'l-Besmele, Hurûf Esrârı ve Osmanlı İlimler Hiyerarşisi Külliyâtı

İslâm vahyinin ilk anahtarı, Kur'ân-ı Kerîm'in bütün sûrelerinin serlevhası ve kâinatın yaratılış şifresi kabul edilen 'Bismillâhirrahmânirrahîm', zâhirî ulema için bir bereket ve teberrük cümlesi iken, irfan ehli için varoluşun ontolojik bir özetidir. Dâvûd-i Kayserî, bu mukaddes cümlenin sırlarını fâş etmek üzere kaleme aldığı 'Te'vîlü'l-Besmele' (Besmele'nin Bâtınî Tevili) risalesiyle, İslâm ilimler tarihinde eşine az rastlanır bir dil, varlık ve harf felsefesi inşa etmiştir. Kayserî, eserinde klasik lafzî tefsir metodunu aşarak 'Te'vîl' metodunu işletir. Te'vîl, sözü zâhirî lafzından alıp onun ezelî aslına ve gaybî hakikatine (evveline) geri döndürmektir. Kayserî'ye göre Besmele'deki her bir harf, her bir hareke ve her bir kelime, kâinattaki bir varlık mertebesine, ilahî bir isme ve ruhun seyr-ü sülûkundaki bir makama tekabül eder. Bu risale, Osmanlı düşüncesinin kelâm, fıkıh, mantık ve tasavvufu tek bir âyette nasıl mezcedebildiğinin en parlak vesikasıdır.

Te'vîlü'l-Besmele'nin merkezî mihveri, Hz. Ali'ye (k.v.) nispet edilen meşhur hikmetli sözdür: 'Bütün semavî kitapların sırrı Kur'ân'dadır; Kur'ân'ın bütün sırrı Fâtiha'dadır; Fâtiha'nın bütün sırrı Besmele'dedir; Besmele'nin bütün sırrı 'Bâ' (ب) harfindedir; Bâ harfinin bütün sırrı ise onun altındaki noktadadır. Ve ben, o Bâ'nın altındaki noktayım!' Dâvûd-i Kayserî, bu derin sözü ontolojik tahlile tabi tutar. Nokta nedir? Geometride nokta, boyutsuz, bölünmez ve parçalanmaz olan ilk başlangıçtır. Bütün çizgiler, harfler, şekiller ve geometrik cisimler noktanın hareketinden tevellüt eder. Kayserî'ye göre 'Nokta', Zât-ı Ahadiyyet'in ve Gayb-ı Mutlak'ın remzidir. O noktadan ilk çizgi çekildiğinde 'Bâ' harfi belirir. Bâ harfi, varlığın Gayb'dan Şehâdet'e çıkışının ilk kapısıdır. 'Bî kâne mâ kâne ve bî yekûnü mâ yekûn' (Benimle oldu ne olduysa, benimle olur ne olacaksa) sırrınca, kâinat Bâ harfinin besmelesiyle zuhûra gelmiştir. Hz. Ali'nin 'Ben o noktayım' demesi ise, İnsân-ı Kâmil'in ve Nûr-ı Muhammedî'nin o ezelî ilahî noktanın yeryüzündeki şuurlu mazharı olduğunu ilan etmesidir.

Kayserî, İbnü'l-Arabî'nin Fütûhât'ın ilk bablarında vazettiği 'İlm-i Hurûf' (Harfler İlmi) nazariyesini Te'vîlü'l-Besmele'de medrese talebesinin anlayacağı felsefî bir vukūfla açıklar. Harfler, rastgele uzlaşılmış ses işaretleri değildir; harfler, İlahî Nefes'in (Nefes-i Rahmânî) insan boğazından ve ağız mahreçlerinden çıkarken aldığı kozmik kalıplardır. Besmele 19 harften müteşekkildir. Kayserî, bu 19 harfi hem insanın 19 zâhirî ve bâtınî kuvvetiyle (5 duyu, hafıza, vehim, hayal, akıl, nefsin kuvveleri) hem de feleklerin ve melekûtun 19 idarecisiyle (Zebânîler ve melekût kutupları) irtibatlandırır. Besmele'deki 'İsm', 'Allah', 'er-Rahmân' ve 'er-Rahîm' kelimelerinin her biri, varlığın Gayb-ı Mutlak'tan maddî cisimler âlemine kadar inen dört büyük varlık basamağını temsil eder. Harflerin Ebced değerleri ve mahreçleri, kâinattaki elementlerin atomik dengeleri gibi kusursuz bir matematikî nizâmı ifşa eder.

Kayserî, Besmele'yi teşkil eden dört kelimenin ontolojik basamaklarını şöyle şerh eder: 1. Bism (İsm ile): Zât'ın taayyün ve tenezzül mertebesidir; gayb perdesinin aralanmasıdır. 2. Allah: Bütün kemâl sıfatları ve celâlî-cemâlî isimleri Zâtında cem' eden İsm-i Âzam'dır. Ahadiyyet ile Vâhidiyyet'in kaynağıdır. 3. er-Rahmân: 'Rahmet-i Âmme'dir; mümin-kâfir, canlı-cansız ayırt etmeksizin bütün varlıklara vücûd (varlık) bahşeden varoluşsal rahmettir. Kâinatın yaratılışı Rahmânî nefes sayesindedir. 4. er-Rahîm: 'Rahmet-i Hâssa'dır; sadece iman, irfan, ibadet ve ahlâk sahiplerine ahirette ve manevi makamlarda lütfedilen ebedî saadet ve cemâl müşahedesidir. Kayserî, bu dört ismin kâinatın dört sütunu (erkan-ı erbaa) mesabesinde olduğunu, bir müminin Besmele çektiğinde bu dört ilahî tecellî dairesini nefsinde cem' ederek Hakk'ın himayesine girdiğini beyan eder.

Dâvûd-i Kayserî'nin kurucu şahsiyetini anlamak için, onun başmüderrislik yaptığı İznik Orhaniye Medresesi'nin tarihî bağlamını kavramak şarttır. 1331'de kurulan bu medrese, sadece fıkıh ve Arapça grameri öğreten dar bir mektep değildi; burası Selçuklu Nizamiye medreselerinin mirasını devralan, felsefe, mantık, riyâziyât (matematik), hey'et (astronomi) ve tasavvufu aynı çatı altında birleştiren bir ilimler akademisiydi. Sultan Orhan Gazi, Kayserî'ye günlük 30 akçe gibi o devir için muazzam bir tahsisat bağlamış, medresenin idarî ve ilmî muhtariyetini teminat altına almıştır. Kayserî, burada yetiştirdiği talebelerle Osmanlı bürokrasisinin, kadılık mekanizmasının ve ulema sınıfının ilk çekirdeğini oluşturmuştur. İznik Medresesi, Osmanlı'nın zâhir ile bâtını, akıl ile kalbi, kılıç ile kalemi asla birbirinden ayırmayan cihanşümul medeniyet vizyonunun laboratuvarı olmuştur.

Kayserî, eserlerinde ve tedrisatında köklü bir 'İlimler Tasnifi' (Merâtibü'l-Ulûm) tatbik etmiştir. Ona göre ilimler üçe ayrılır: 1. Ednâ (Aşağı) İlimler: Tabiiyyât, fizik, tıp ve maddî cisimlerin hallerini inceleyen ilimler. 2. Evsat (Orta) İlimler: Riyâziyât, geometri, mantık ve astronomi gibi zihnî ve soyut ilimler. 3. A'lâ (En Yüksek) İlimler: İlâhiyyât, marifetullâh, varlık metafiziği ve tasavvuf. Kayserî, aklî ilimleri (mantık, felsefe) asla dışlamaz; bilakis aklî ilimlerin zihni safsatalardan arındıran vazgeçilmez bir alet olduğunu savunur. Ancak aklın sınırlarına gelindiğinde, hakiki marifetin ancak keşf ve ilham ile kemâle ereceğini belirtir. Kayserî'nin modelinde bir talebe önce nahiv, mantık ve fıkıh tahsil eder; ardından kelâm ve felsefe ile zihnini biler; nihayet tasavvuf ve ahlâk ile kalbini tasfiye ederek kemâle erer.

İslâm tarihinin bazı dönemlerinde medrese uleması ile tekke sufileri arasında derin çatışmalar ve husumetler yaşanmıştır. Ancak Osmanlı Devleti'nin kuruluş devrinde Dâvûd-i Kayserî'nin şahsında bu iki kurum muazzam bir ittifak ve ahenk içine girmiştir. Kayserî hem İznik Medresesi'nin en büyük fıkıh ve mantık müderrisidir hem de Abdürrezzâk el-Kâşânî'den hırka giymiş Ekberî bir sûfîdir. Kayserî, medreseyi 'şeriatın zâhirî bekçisi', tekkeyi ise 'şeriatın bâtınî ve ahlâkî ruhu' olarak görmüştür. Biri olmadan diğeri yaşayamaz: Şeriatsız tasavvuf zındıklığa ve ibâhiyeciliğe (kuralsızlığa) sapar; tasavvufsuz medrese ise kuru bir lafızcılığa, kibir ve taassuba mahkum olur. Kayserî'nin kurduğu bu denge sayesindedir ki Osmanlı uleması hem kadılık ve müftülük yapmış hem de tekkelerde zikir halkalarına iştirak ederek gönül dünyasını diri tutmuştur.

Te'vîlü'l-Besmele'de Kayserî, bilginin sadece zihnî bir malumat yığını olmadığını, amele ve ihlasa dönüşmeyen ilmin bir vebal olduğunu ihtar eder. Şeyh-i Ekber'in 'İlim mâlûma tâbidir' ve Hz. Ali'nin 'İlim bir nokta idi, cahiller onu çoğalttı' hikmetlerini şerh eden Kayserî, hakiki ilmin kalbe inen ilahî bir nur olduğunu belirtir. Kayserî'ye göre bir âlim, öğrendiği her fıkıh kaidesini nefsinde tatbik etmeli, öğrendiği her metafizik hakikati ahlâkî bir fazilete dönüştürmelidir. Te'vîlü'l-Besmele'yi okuyan bir mümin, her hayırlı işe başlarken Besmele çekmenin kâinattaki ilahî nizâma dahil olmak ve kendi nefsaniyetinden tecerrüd ederek Hakk'ın adıyla hareket etmek anlamına geldiğini kavrar.

Dâvûd-i Kayserî'nin başlattığı bu kurucu irfânî çığır, kendisinden sonra gelen büyük talebeleri vasıtasıyla kurumsallaşmıştır. Bu silsilenin en parlak halkası, Kayserî'nin talebesi olan Molla Fenârî'dir (Şemseddîn Muhammed b. Hamza, v. 834/1431). Fenârî, hocası Kayserî'den aldığı Vahdet-i Vücûd ve mantık terbiyesini 'Aynü'l-A'yân' adlı Fâtiha tefsirinde ve Sadreddîn Konevî'nin Miftâhu'l-Gayb'ına yazdığı 'Misbâhu'l-Üns' şerhinde zirveye taşımıştır. Molla Fenârî, Sultan II. Murad devrinde Osmanlı'nın ilk resmî Şeyhülislâmı olmuş; böylece Kayserî'nin İznik Medresesi'nde temellerini attığı felsefî-tasavvufî omurga, Osmanlı Devleti'nin en yüksek dinî-hukukî makamının resmî zihniyeti haline gelmiştir. Bu gelenek, Fatih Sultan Mehmed devrinde Hocazâde ve Ali Tûsî'nin Tehâfüt tartışmalarında, Yavuz ve Kanunî devrinde İbn Kemâl ve Ebussuûd Efendi'nin fetvalarında kesintisiz yankılanmıştır.

Dâvûd-i Kayserî'nin Te'vîlü'l-Besmele'si ve ilimler felsefesi, modern dünyada sekülerleşen, ahlâktan ve gayeden kopan bilgi tasavvuruna karşı muazzam bir panzehirdir. Günümüz insanı, atomun parçalanmasından uzayın derinliklerine kadar muazzam bir malumata sahip olmasına rağmen, bu bilgiyi varoluşun hakiki gayesiyle buluşturamadığı için derin bir anlam krizi ve ahlâkî buhran yaşamaktadır. Kayserî'nin Bâ harfi altındaki o mukaddes noktada birleştirdiği tevhîdî bakış açısı, bilimi ibadete, aklı hikmete, sanatı tefekküre dönüştürmenin kadîm anahtarıdır. Bu 10 fasıllık külliyât, Dâvûd-i Kayserî'nin şahsında tecelli eden o ulu Osmanlı ruhunu, harflerin ve kelimelerin arkasındaki metafizik sırları ve medresenin kurucu irfânını geleceğin idrakine sunan ebedî bir maarif abidesidir.