Dâvûd-i Kayserî: Şerhu Tâiyyeti'l-Fâridiyye ve İlahî Aşk Metafiziği Külliyâtı

Arap tasavvuf şiirinin tartışmasız zirvesi ve 'Sultânü'l-Âşıkîn' (Âşıkların Sultanı) unvanının yegâne sahibi Şerefüddîn Ömer İbnü'l-Fârid el-Mısrî (v. 632/1235), kaleme aldığı 761 beyitlik 'Nazmü's-Sülûk' (et-Tâiyyetü'l-Kübrâ) kasidesiyle İslâm edebiyatında benzeri görülmemiş bir ilahî aşk senfonisi inşa etmiştir. Bu kaside, seyr-ü sülûkun başlangıç çilelerinden fenâfillâhın en yakıcı girdaplarına, oradan bekābillâh ve cem'ü'l-cem' makamının sonsuz sükûnetine kadar manevi yolculuğun bütün haritasını şiirin büyülü ahengiyle resmeder. İşte bu muazzam fakat remizlerle, istiârelerle ve şathiyâtla örülü kasideyi felsefî ve tasavvufî bir dille şerh eden en kudretli zât Dâvûd-i Kayserî olmuştur. Kayserî'nin 'Keşfü'l-Hıcâb 'an Kelâmi'ş-Şeyh İbni'l-Fârid' (diğer adıyla Şerhu Tâiyyeti'l-Fâridiyye) adlı eseri, şiirin duygusal coşkusunu Vahdet-i Vücûd'un ontolojik ve epistemolojik ilkeleriyle tahkik eden bir başyapıttır. Kayserî, İbnü'l-Fârid'in mısralarını tefsir ederken aşkın sadece psikolojik bir duygu olmadığını, varlığın yaratılış ve hareket sebebi olan kozmik bir ilke olduğunu bürhanlarla ortaya koyar.

et-Tâiyyetü'l-Kübrâ, kafiye harfi 'tâ' (ت) olduğu için bu isimle anılmıştır. İbnü'l-Fârid, bu kasideyi Mekke-i Mükerreme'de, Kâbe'nin gölgesinde ve vadi-i ebtahda cezbe ve sekr halleri içerisinde inşâd etmiştir. Şiirde konuşan 'ben' zamiri, kimi zaman nefsini terbiye etmeye çalışan garip bir sâlik, kimi zaman sevgilisinin aşkıyla yanan bir mecnûn, kimi zaman ise bütün kayıtları aşarak Hakîkat-i Muhammediyye makamından konuşan kâmil bir mürşiddir. Kayserî, şerhinde bu zamir geçişlerini (iltifat sanatını) fevkalade bir dikkatle tahlil eder. Zâhir ulemasının İbnü'l-Fârid'i hulûl (Allah'ın insana girmesi) ve ittihad (kulun Allah ile birleşmesi) ile itham etmelerine karşı Kayserî, şairin ifadelerinin küfür veya zındıklık değil, fenâfillâh makamındaki sekr (manevi sarhoşluk) lisanı olduğunu ispat eder. Kayserî'ye göre âşık fena makamında kendi benliğini kaybeder ve onun lisanından konuşan bizzat Ma'şûk (Hak Teâlâ) olur. Bu sebeple Tâiyye, zâhir gözüyle değil, basiret gözüyle okunması gereken bir irfan katedralidir.

Kayserî'nin Tâiyye şerhinde geliştirdiği en derin nazariye 'Aşk Ontolojisi'dir. Aşk nedir? Niçin kâinat vardır? Kayserî, meşhur hadis-i kudsîyi hatırlatır: 'Künte kenzen mahfiyyen fe-ahbebtü en u'rafe fe-halaktü'l-halka li-ya'rifûnî' (Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim / arzu ettim de mahlûkatı yarattım). Demek ki yaratılışın ilk muharrik gücü, ilk sebebi ve tohumu 'Hubb' yani Aşk'tır! Allah Teâlâ'nın kendi Zâtî kemâlâtını müşahede etme aşkı olmasaydı hiçbir felek dönmez, hiçbir yıldız parlamaz ve hiçbir varlık yokluk karanlığından varlık aydınlığına çıkamazdı. Kayserî'ye göre kâinattaki bütün hareketler aşktan neş'et eder: Ateşin yukarı yükselmesi, taşın yere düşmesi, tohumun toprağı delip güneşe koşması, nehirlerin denize akması ve insanın Hakk'ı araması... Bunların tamamı, her zerrenin kendi aslına ve mutlak Cemâl'e duyduğu ezelî aşkın (aşk-ı fıtrî) tezahürleridir.

İbnü'l-Fârid'in şiirlerinde Leylâ, Selma, Nu'm, meyhane, şarap ve kadeh gibi dünyevî aşk mazmunları sıkça kullanılır. Kayserî, bu mazmunların tasavvufî ıstılahlardaki hakiki karşılıklarını şerh eder. Şarap (hamr), kalbi kendinden geçiren ilahî aşk ve ma'rifet nûrudur; sâkī (içki sunan), feyzi akıtan Hak Teâlâ yahut mürşid-i kâmildir; meyhane, ariflerin zikir ve tecellî meclisidir; Leylâ ise ilahî Cemâl'in sûret aynasındaki aksidir. Kayserî, mecâzî aşkın (insana duyulan beşerî sevginin) hakiki aşka (ilahî aşka) bir basamak olduğunu beyan eder: 'el-Mecâzü kantarâtü'l-hakīka' (Mecaz, hakikatin köprüsüdür). Ancak sâlik köprüde takılıp kalmamalıdır. Güzel bir yüzde tecellî eden cemâle meftun olan insan, o güzelliğin o yüze ait olmadığını, Mutlak Cemâl'in geçici bir yansıması olduğunu idrak ettiği an sûret perdesini yırtar ve nûr-ı mutlak'a vasıl olur. Kayserî'ye göre İbnü'l-Fârid'in şiiri, işte bu köprüyü geçip vuslata ermenin rehberidir.

Tâiyye'nin en yakıcı beyitleri fenâ (kulun kendi varlığından geçmesi) makamlarını anlatır. Kayserî bu beyitleri üç kademeli bir fenâ nazariyesiyle açıklar: 1. Fenâ fi'l-Ef'âl: Sâlik, kâinatta cereyan eden bütün fiillerin hakiki fâilinin yalnızca Allah olduğunu görür. 'Lâ fâile illallāh' sırrına erer; kimseden şikayet etmez, kimseden korkmaz, zira her fiilin arkasındaki kudret elini müşahede eder. 2. Fenâ fi's-Sıfât: Sâlik, kendi hayatını, ilmini, iradesini ve kudretini Hakk'ın sıfatlarında yok eder. Kendisinin bir gölge olduğunu, hakiki sıfatların yalnız Allah'a ait olduğunu idrak eder. 3. Fenâ fi'z-Zât (Fenâ-i Mutlak): Sâlikin kendi benliğinden (enâniyet), hüviyetinden ve sübjektif varlığından tamamen tecerrüd ederek Zât-ı İlâhî'nin vahdet deryasında erimesidir. İbnü'l-Fârid bu makamı 'Ben O oldum, O ben oldu' sarhoşluğuyla terennüm eder; Kayserî ise bunun bir hulûl değil, benliğin nûr karşısında yok olması (mumun güneş karşısında erimesi) olduğunu şerh eder.

Kayserî, İbnü'l-Fârid'in şiirlerindeki 'sekr' (manevi sarhoşluk) hallerini tahlil ederken tasavvuf psikolojisinin en ince ayrımlarını yapar. İlahi tecellî kalbe ilk vurduğunda, insan takatinin üstünde bir nur ve vecd tevellüt eder. Bu merhalede akıl devreden çıkar, sâlik ne dediğini ve nerede olduğunu bilemez; Cüneyd-i Bağdâdî'nin 'Cübbemin altında Allah'tan başkası yoktur' veya Bâyezîd-i Bistâmî'nin 'Kendimi tesbih ederim, şanım ne yücedir' şeklindeki şathiyâtları bu sekr anının meyveleridir. Fakat Kayserî altını çizer ki, sekr makamında kalmak bir noksanlıktır. Hakiki kemâl 'Sahv' (manevi ayıklık) makamına ulaşmaktır. Sahv makamına eren arif, hem Hakk'ı bâtında kesintisiz müşahede eder hem de zâhirde şeriatın emirlerine kıldan ince bir titizlikle riayet eder. İbnü'l-Fârid, kasidesinin sonlarına doğru bu ikinci sahv (sahv-ı sânî) makamına ulaştığını ve şeriat ile hakikati cem' ettiğini beyan eder. Kayserî'nin şerhi, coşkun bir tasavvufu şer'î istikamet dairesine oturtan muazzam bir denge unsurudur.

Şerhu Tâiyyeti'l-Fâridiyye'nin en teknik ve metafizik faslı, 'Cem'' ve 'Fark' makamlarının izahıdır: - Fark-ı Evvel (İlk Ayrılık): Avamın halidir; mahlûkatı görür fakat Hakk'ı görmez. Kesret içinde boğulmuştur. - Cem' Makamı: Sâlikin kesreti unutup yalnızca Hakk'ı müşahede ettiği fenâ makamıdır. Burada mahlûkat yok olur, sadece Vahdet görünür. - Fark-ı Sânî / Cem'ü'l-Cem' (Birliklerin Birliği): En kâmil makamdır. Arif, ne kesret sebebiyle vahdetten perdelenir ne de vahdet sebebiyle kesretten mahrum kalır. O, kesretin içinde vahdeti, vahdetin içinde kesreti aynı anda müşahede eder. Halk ile beraberken Hak iledir, Hak ile beraberken halkın hizmetindedir. Kayserî, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) ve kâmil mürşidlerin makamının işte bu Cem'ü'l-Cem' makamı olduğunu vurgular. İbnü'l-Fârid, kasidesinde bu makama ulaştığında kâinatın zerreleriyle nasıl konuştuğunu ve bütün varlığın korosuna nasıl katıldığını anlatır.

Tâiyye'nin zirve beyitlerinde İbnü'l-Fârid, kendi ruhunun Hakîkat-i Muhammediyye ile olan ezelî irtibatını ifşa eder. Kayserî bu beyitleri şerh ederken, bütün peygamberlerin ve velîlerin nurunun Hz. Muhammed'in (s.a.v.) bâtınî hakikatinden feyizlendiğini açıklar. 'Âdem henüz su ile çamur arasındayken ben peygamber idim' hadisi gereğince, Nûr-ı Muhammedî ilk yaratılan cevherdir. Kayserî'ye göre kâmil arif, nefsini fani kılıp Hakîkat-i Muhammediyye deryasına daldığında, kâinattaki bütün güzelliklerin ve tecellîlerin o Nûr'un cilveleri olduğunu kavrar. Şairin 'Ben kutbum, ben merkezim' şeklindeki ifadeleri, kendi nefsine değil, nefsinde fani olduğu Hakîkat-i Muhammediyye'ye racidir. Kayserî, bu izahıyla tasavvufî şathiyâtı peygamberlik metafiziğinin emniyetli limanına bağlar.

Kayserî'nin şerhi sadece teorik bir teoloji metni değildir; aynı zamanda vuslata ermek isteyen bir talip için ameli bir seyr-ü sülûk rehberidir. Kayserî, mısraların arasına serpiştirilmiş pratik sülûk kurallarını derler: - Halvet ve Uzlet: Kalbi masivânın gürültüsünden arındırmak için nefisle baş başa kalmak. - Riyâzet ve Açlık: Nefs-i emmârenin şehvet ve gazap ateşini söndürmek. - Dâimî Zikir: Kalpte Hakk'ın zikrinden başka hiçbir düşüncenin kalmaması. - Mürşid-i Kâmil'e Teslimiyet: Aşk yolunun tuzaklarından, cinnî ve şeytânî iltibaslardan korunmak için bir rehberin eteğine tutunmak. Kayserî, aklın bu yolda ancak bir yere kadar gidebileceğini, nihai vuslatın ancak ilahî aşkın ve cezbî feyzin kanatlarıyla gerçekleşebileceğini ihtar eder.

Dâvûd-i Kayserî'nin Şerhu Tâiyyeti'l-Fâridiyye'si, İslâm tasavvuf edebiyatında Tâiyye üzerine yazılmış en muteber ve derin şerh olarak tarihe geçmiştir. Bu eser, Osmanlı sahasında Yûnus Emre'den Fuzûlî'ye, Şeyh Gālib'den Niyâzî-i Mısrî'ye kadar bütün Dîvân ve Tekke şairlerinin estetik ve metafizik lisanını beslemiştir. Kayserî, kuru mantık ile coşkun şiiri, fıkıh ile aşkı aynı potada eritmeyi başarmış nâdir bir dâhidir. Onun şerhi, aşkı sorumsuz bir hezeyan olmaktan çıkarıp, varoluşun en yüksek idrak biçimi ve hakikate açılan en nûrânî kapı olarak tescil etmiştir. Bu monografi, Kayserî'nin ve İbnü'l-Fârid'in müşterek irfan mirasını günümüz insanının idrakine sunan ebedî bir aşk katedralidir.