Dâvûd-i Kayserî: Nihâyetü'l-Beyân fî Dirâyeti'z-Zamân, Zaman ve Dehir Metafiziği Külliyâtı

Zamanın mahiyeti, kadîm Yunan'dan modern teorik fiziğe kadar insan aklının karşılaştığı en çetin ontolojik muammalardan biridir. Zaman gerçekten var mıdır, yoksa zihnin bir kurgusu mudur? Akıp giden şey zaman mıdır, yoksa eşya mıdır? İşte bu derin felsefî ve metafizik problematiğe İslâm düşünce havzasında müstakil bir risale tahsis eden en kudretli mütefekkirlerden biri Dâvûd-i Kayserî'dir. Onun kaleme aldığı 'Nihâyetü'l-Beyân fî Dirâyeti'z-Zamân' (Zamanın Bilinmesinde Beyânın Zirvesi), İslâm düşünce tarihinde zamanı hem tabiiyyât (fizik) hem ilâhiyyât (metafizik) hem de tasavvufî keşif zemininde kuşatan en parlak monografilerdendir. Kayserî, eserinde kendisinden önceki Aristo, Eflâtun, İbn Sînâ, Ebü'l-Berekât el-Bağdâdî, Fahreddîn er-Râzî ve Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin zaman teorilerini derinlemesine tetkik eder. Ancak o, sadece mevcut görüşleri nakleden bir aktarıcı değildir; zâhirî felsefecilerin zamanı 'feleğin hareketinin mikdarı' olarak gören dar mekanik tanımını aşarak, zamanın gaybî ve ezelî köklerini, 'Dehir' ve 'Sermed' kavramlarıyla irtibatlandırıp 'Ân-ı Dâim' (Sürekli Ân) sırrına ulaşır.

Kayserî, risalesine zamanın felsefî tanımlarını eleştirel bir tahlile tabi tutarak başlar. Aristoteles ve İbn Sînâ'nın benimsediği klasik Meşşâî tanıma göre: 'Zaman, önce ve sonraya göre hareketin mikdarı ve sayısıdır' (el-kemmiyyetü'l-muttasılatü'l-gayru kârre). Bu tanıma göre eğer hareket olmasaydı, zaman da var olamazdı; zira zaman ancak hareket eden bir cismin mekândaki intikali esnasında zihnin öncelik ve sonralık farkını tespit etmesiyle ortaya çıkar. Kayserî, bu Meşşâî tanımın fizik âlem (şehâdet âlemi) için geçerli olduğunu teslim etmekle birlikte, zamanın hakikatini tüketmediğini savunur. Kayserî'ye göre hareket zamanı meydana getirmez; bilakis hareket, zamanın fizikî âlemdeki zuhûr ve tezahür vasıtasıdır. Zaman bizatihi vardır ve ontolojik bir akıştır. Kayserî burada Ebü'l-Berekât el-Bağdâdî'nin 'Zaman, varlığın (vücûdun) mikdarıdır' tarifine yaklaşarak zamanı hareketten bağımsız, varoluşun doğrudan ritmi olarak kavramaya kapı aralar.

Geleneksel kozmolojide zaman, en dışta yer alan ve bütün evreni kuşatan 'Felekü'l-Eflâk'ın (Atlas Feleği / Muhît Felek) 24 saatlik dairesel dönüşü ile irtibatlandırılır. Gece ve gündüzün, saatlerin, ayların ve mevsimlerin oluşması gök kürelerinin bu intizamlı deveranı sayesindedir. Kayserî, risalesinde bu astronomik zamanı 'Zamân-ı Âfâkī' (Dış Dünyanın Zamanı) olarak inceler. Ancak Kayserî hemen ardından derin bir soru yöneltir: Eğer Felekü'l-Eflâk durdurulsaydı veya yok olsaydı zaman biter miydi? Felsefeciler 'evet' derken, Kayserî metafizikçi kimliğiyle 'hayır' cevabını verir. Gök kürelerinin hareketi dursaydı astronomik ve mekanik zaman biterdi; fakat ruhanî, nefis ve melekût âlemlerindeki varoluşsal akış ve ilahî tecellîlerin fasılasız intikali devam ederdi. Dolayısıyla zaman, feleğin maddî dönüşüne hapsedilemeyecek kadar aşkın bir boyut taşır.

Nihâyetü'l-Beyân'ın en muhteşem teorik katkılarından biri, varoluşun üç farklı zaman boyutunu (Zaman, Dehir, Sermed) dakik bir hiyerarşiyle tanzim etmesidir: 1. Zamân: Değişen, bozulan ve hareket eden maddî varlıkların (şehâdet âlemi) nispetidir. Geçmiş, şimdiki an ve gelecek taksimatı buradadır. 2. Dehr (Dehir): Değişmeyen, maddeden mücerret fakat yaratılmış olan ruhanî varlıkların (Melekût ve Ceberût âlemi, melekler ve küllî akıllar) zamansız nispetidir. Dehir, zamanın tamamını kuşatan ve onun aslı olan ezelî süredir. 3. Sermed: Yaratılmış hiçbir şeyle irtibatı olmayan, başlangıcı ve sonu bulunmayan bizzat Cenâb-ı Hakk'ın Zâtı ve sıfatlarının ezelî-ebedî bekāsıdır. Kayserî bu üç mertebeyi şöyle formüle eder: Zamanın Dehir'e nispeti, bir noktanın daireye nispeti gibidir. Zaman Dehir'in içinde bir katre, Dehir ise Sermed'in deryasında bir zerredir. Zamanî olan varlık her an değişir; dehriyât olan varlık zamanın üstünde seyreder; Sermed ise her şeyi kuşatan mutlak İlâhî Varlıktır.

Kayserî, risalesinde Hz. Peygamber'in (s.a.v.) naklettiği meşhur ve müşkil hadis-i kudsîyi metafizik tahlile tabi tutar: 'Lâ tesubbü'd-dehra fe-innallāhe hüve'd-dehr' (Zamâna/Dehre sövmeyiniz, zira Allah Dehr'in ta kendisidir / Dehr Allah'tır). Câhiliye Arapları başlarına bir felaket geldiğinde zamana ve feleğe küfrederlerdi. Resûl-i Ekrem bu hadisiyle kâinattaki tasarrufun zamandan değil, Allah'tan kaynaklandığını beyan etmiştir. Ancak Dâvûd-i Kayserî, bu hadisin zâhirî ulemanın anladığı basit bir mecazdan ibaret olmadığını, derin bir ontolojik hakikat barındırdığını savunur. Cenâb-ı Hakk'ın isimlerinden biri 'ed-Dehr'dir; yani zamanı yaratan, zamanın içinde tecellî eden ve her an bir şe'nde (yaratılışta) olan Mutlak Varlık. Eşyayı vareden, yaşatan ve öldüren akıp giden saniyeler değil, zaman perdesi arkasında kesintisiz iş gören İlahî Kudret'tir. Bu sebeple zamana sövmek, o perdenin arkasındaki Sanatkâr'a dil uzatmak demektir.

Kayserî'nin zaman metafiziğindeki en sarsıcı keşfi 'Ân-ı Dâim' (Nunc Stans / Ebedî Şimdiki Zaman) kavramıdır. Bize göre zaman üç parçadır: Geçmiş (artık yok olan), Gelecek (henüz var olmayan) ve Şimdiki Ân (geçmiş ile gelecek arasında bölünemeyen sınır). Kayserî şu can alıcı tespiti yapar: Geçmiş yokluktadır, gelecek yokluktadır; elde var olan yegâne gerçeklik sadece 'şu ân'dır! Peki bu 'ân' nedir? Kayserî'ye göre hakikatte akıp giden zaman değildir; akıp giden bizim algımız ve mahlûkatın tecellîleridir. Varlık mertebesinde tek bir 'Ân' vardır, o da 'Ân-ı Dâim'dir. Allah Teâlâ katında dün, bugün ve yarın yoktur; O, ezelden ebede kadar her şeyi tek bir ân-ı dâimde müşahede eder. Sâlik ve arif, kesret perdesini aşıp fenâfillâh makamına erdiğinde geçmiş ve geleceğin kaygısından kurtulur; 'İbnü'l-vakt' (vaktin oğlu) ve nihayet 'Ebü'l-vakt' (vaktin babası) olarak Ân-ı Dâim'in sonsuz huzuruna kavuşur.

Kayserî, zamanın akışını İbnü'l-Arabî'nin 'Teceddüd-i Emsâl' (Benzerlerin Sürekli Yenilenmesi / Her An Yeniden Yaratılış) nazariyesiyle temellendirir. Kur'ân-ı Kerîm'deki 'Külle yevmin hüve fî şe'n' (O, her an yeni bir yaratılış ve tasarruftadır) âyeti gereğince, kâinat bir defa yaratılıp kendi haline bırakılmış bir saat mekanizması değildir. Allah Teâlâ her 'ân' kâinatı yok eder ve bir sonraki 'ân'da benzerini yeniden var eder. Bir sinema şeridindeki karelerin art arda hızla geçmesiyle perdede kesintisiz bir hareket yanılsamasının oluşması gibi, kâinattaki varlıklar da bir an fena bulup bir an beka bularak akmaktadır. İşte zaman dediğimiz mefhum, bu sürekli yaratılış ve tecellî silsilesinin zihindeki idrakidir. Kayserî'nin bu yaklaşımı, günümüz kuantum fiziğindeki 'Planck Zamanı' ve kesikli zaman paketleri teorisiyle hayret verici bir kavramsal örtüşme sergiler.

Nihâyetü'l-Beyân, zamanı sadece kozmolojik bir nesne olarak değil, insan bilincinin ve nefsinin bir tecrübesi olarak da tahlil eder. Kayserî'ye göre insanın farklı varlık katmanları farklı zaman algılarına sahiptir: - Nefs-i Emmâre'nin Zamanı: Gelecek endişesi, geçmiş pişmanlığı, hırs ve acelecilikle parçalanmış; son derece yavaş, kasvetli ve bunaltıcı bir zamandır. - Aklın Zamanı: Mantıkî sebep-sonuç silsilesine bağlı, ölçülebilir kronolojik zamandır. - Kalbin ve Ruhun Zamanı: Aşk, vecd ve huzur zamanıdır. Sufinin murakabe ve zikir anında saatlerce süren bir hâlin birkaç saniye gibi hissedilmesi veya bir saniyelik miraçta binlerce yıllık sırrın müşahede edilmesi (Tayy-i Zaman) ruhun kendi hakiki zamanına (Dehir) urûc etmesinden neş'et eder.

Kayserî risalesinde peygamberlerin mucizeleri ve velîlerin kerametleri arasında yer alan 'Tayy-i Zamân' (Zamanın dürülmesi / genişlemesi) ve 'Tayy-i Mekân' (Mekânın dürülmesi) olgularını metafizik izaha kavuşturur. Zâhir uleması bu hadiseleri aklın sınırlarını zorlayan birer harika olarak görürken, Kayserî bunların ontolojik kanunlarını açıklar. Cismin hareketi mekân ve zaman kayıtlarına bağlıdır; zira cisim kesiftir. Ancak ruhanîleşen ve nefsini eterik boyutlara yükselten bir velî veya peygamber, şehâdet âleminin kayıtlarından sıyrılarak Âlem-i Misâl ve Melekût'un latif kanunlarına tâbi olur. O boyutta zaman lineer (çizgisel) değil, kürevî ve ânîdir. Ashâb-ı Kehf'in 309 yıl uyuyup kendilerini 'bir gün yahut günün bir kısmı kadar' uyumuş hissetmeleri veya Hz. Peygamber'in (s.a.v.) Mirac gecesinde yatağı henüz soğumadan yedi kat semayı ve cennet-cehennemi temaşa edip dönmesi, Tayy-i Zaman sırrının Kur'ânî delilleridir.

Dâvûd-i Kayserî'nin 'Nihâyetü'l-Beyân fî Dirâyeti'z-Zamân' adlı eseri, İslâm düşüncesinin fizik ile metafiziği nasıl mükemmel bir terkiple buluşturduğunun en berrak abidesidir. Eser, Aristo felsefesinin dar kalıplarını tasavvufun derin keşifleriyle kırmış; zamanı soğuk bir ölçü aleti olmaktan çıkarıp İlahî Varlığın nabız atışı olarak tescil etmiştir. Bugün modern teorik fizik (Einstein'ın İzafiyet Teorisi, kuantum kütleçekimi ve termodinamik zaman oku), zamanın mutlak olmadığını, gözlemciye, kütleye ve hıza göre esneyip büküldüğünü ispatlamıştır. Kayserî'nin 14. yüzyılda İznik Medresesi'nde kaleme aldığı bu şaheser, zamanın izafiyetini, farklı âlemlerdeki farklı hızlarını ve nihayet Mutlak Bir Ân'a (Ân-ı Dâim) ircâ edilişini felsefî ve irfânî bir dille yüzyıllar öncesinden müjdelemiştir.