Dâvûd-i Kayserî: Matla'u Husûsi'l-Kilem, Fusûsü'l-Hikem Şerhi ve Vahdet-i Vücûd Ontolojisi Külliyâtı

Osmanlı Beyliği'nin bir aşiretten cihanşümul bir devlet ve medeniyete evrilme sürecinde, askerî ve siyasî teşkilatlanmanın ötesinde en hayati kurucu hamle, zihnî ve irfânî omurganın inşasıdır. Sultan Orhan Gazi'nin 1331 yılında İznik'i fethettikten sonra fethin ilk eseri olarak kurduğu İznik Orhaniye Medresesi'nin başına başmüderris olarak bizzat tayin ettiği Dâvûd-i Kayserî (Dâvûd b. Mahmûd el-Kayserî, v. 751/1350), işte bu kurucu aklın en müşahhas ve tavizsiz temsilcisidir. Kayseri'de başlayan ilk tahsilini Mısır'a giderek Memlükler devrinin Kahire ilim havzasında İbn Teymiyye'nin talebeleri ve Şâfiî-Hanefî allâmelerinden zâhirî ilimleri ikmal ederek taçlandıran Kayserî, tasavvufî ve irfânî terbiyesini ise Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin üvey oğlu ve manevi vârisi Sadreddîn Konevî'nin önde gelen talebesi Abdürrezzâk el-Kâşânî'nin dizinin dibinde tamamlamıştır. Kayserî'nin İznik'e başmüderris olarak dönüşü, sıradan bir medrese hocasının göreve başlaması değildir; bu hadise, İbnü'l-Arabî ve Sadreddîn Konevî çizgisinde kemâle eren Ekberî irfan mektebinin Osmanlı devlet aklının resmî ve kurucu ontolojisi haline gelmesinin miladıdır. Kayserî, medrese ile tekkeyi, fıkıh ile irfanı, akıl ile keşfi çatışan zıt kutuplar olarak değil, birbirini teyit ve tekmil eden varoluşsal boyutlar olarak terkip etmiştir. Onun kaleminden çıkan ve İbnü'l-Arabî'nin 'Fusûsü'l-Hikem' adlı eserine yazılmış en muazzam ve sistemli şerh kabul edilen 'Matla'u Husûsi'l-Kilem fî Me'ânî Fusûsi'l-Hıkem', yüzyıllar boyunca Osmanlı medreselerinde ve irfan meclislerinde okutulan temel başvuru kaynağı olmuş, Molla Fenârî'den İbn Kemâl'e, Taşköprizâde'den İsmâil Hakkı Bursevî'ye kadar tüm Osmanlı tefekkürünü derinden biçimlendirmiştir.

İbnü'l-Arabî'nin vefatından sonra İslâm coğrafyasında Fusûsü'l-Hikem üzerine pek çok şerh kaleme alınmıştır; Müeyyediddîn el-Cendî, Afîfüddîn et-Tilimsânî ve Abdürrezzâk el-Kâşânî gibi devasa şahsiyetler bu sahada çığır açıcı metinler üretmişlerdir. Ancak Dâvûd-i Kayserî'nin 'Matla'u Husûsi'l-Kilem'i, kendisinden önceki şerhlerin dağınık, mücmel ve yer yer aşırı remzî (sembolik) ifadelerini sistematik bir felsefî-tasavvufî terminolojiye kavuşturması bakımından benzersiz bir konuma yükselmiştir. Kayserî, Şeyh-i Ekber'in şathiyât ve keşfe dayalı ilhamî lisanını, İslâm felsefesinin mantıkî disiplini ve Ehl-i Sünnet kelâmının kavramsal hassasiyetiyle buluşturmuştur. Kayserî'nin şerhi, sadece metnin satır aralarını izah eden dar bir lafzî tefsir değildir. Eser, her peygamberin hakikatinde tecellî eden hikmetin (kelime) arkasındaki kozmolojik, antropolojik ve teolojik ilkeleri berraklaştıran müstakil bir felsefe sistemidir. Kayserî, özellikle Fusûs'un anlaşılması en güç kısımlarını izah ederken Cendî ve Kâşânî'nin tespitlerini eleştirel bir süzgeçten geçirmiş, zâhir ulemasının yanlış anlamaya müsait gördüğü vahdet-i vücûd ibarelerini şer'î ölçüler dairesinde kemâl-i vukufla müdafaa etmiştir. Bu sebeple Matla'u Husûs, medresenin kelâmî şüphelerini izale eden ve sufilerin keşiflerini ehl-i sünnet dairesine perçinleyen emniyetli bir manevi köprü hüviyeti kazanmıştır.

Dâvûd-i Kayserî'nin şerhinin ve ontolojisinin merkezî kavramı 'Vücûd-ı Mutlak'tır. Kayserî, varlığın ne olduğunu tanımlarken Meşşâî felsefecilerin (İbn Sînâ ve Fârâbî) varlık tahlillerini derinleştirir ve aşar. Varlık, zihnin ulaştığı en genel ve bedihî (apaçık) mefhumdur; onun hakiki mahiyeti tarif edilemez, çünkü her tarif varlık ile yapılır. Varlığın zıddı yoktur, zira zıddı kabul edilen 'adem' (yokluk) dahi ancak zihinde bir varlık nispetiyle kavranabilir. Kayserî'ye göre hakiki manada 'Vücûd' (Varlık) birdir, tektir ve mutlak Hak Teâlâ'nın Zâtı'ndan ibarettir. Peki etrafımızda gördüğümüz bu sonsuz kesret, ağaçlar, yıldızlar, insanlar ve taşlar nedir? Kayserî, Vahdet-i Vücûd'un en can alıcı meselesine burada neşter vurur: Kâinattaki eşya, müstakil ve zâtî bir vücûda sahip değildir. Eşyanın varlığı, tek bir Güneş'in ışığının farklı renk ve şekillerdeki camlara vurması gibi, Mutlak Vücûd'un tecellî ve mazharlarından ibarettir. Kesret (çokluk), varlığın zâtında değil, tecellî ettiği mertebelerde ve taayyünlerdedir. Kayserî, bu tahliliyle 'Varlık Hakk'ın Zâtı'dır, kâinat ise O'nun şuûnâtı ve mazharlarıdır' diyerek panteist 'varlık eşittir evren' sapmasını kökten reddeder; Hak Teâlâ zâtı bakımından âlemden müstağnî ve münezzehtir, mazharları bakımından ise âlemde zâhirdir.

Kayserî metafiziğinde Vücûd-ı Mutlak'tan kesret âlemine geçişin ilk eşiği 'A'yân-ı Sâbite' (Sabit Aynlar / Ezelî Hakikatler) doktrinidir. Cenâb-ı Hakk'ın Zâtı, mutlak gayb ve ahadiyyet mertebesindeyken hiçbir taayyün ve kayıt kabul etmez. Ancak Zât-ı İlâhî'nin kendi kemâlâtını ve isimlerini müşahede etme iradesi tecelli ettiğinde, 'Feyz-i Akdes' (En Kutsal Tecellî) vuku bulur. Bu tecellî ile ilâhî ilimde her bir mahlûkun ezelî hakikati, potansiyeli, kabiliyeti ve kaderi 'mâhiyetler' olarak belirir. Kayserî, A'yân-ı Sâbite'nin varlık kokusu koklamadığını ('el-A'yânü lem teşümme râyihate'l-vücûd') ısrarla vurgular. Yani sabit aynlar, dış dünyada (hâriçte) fiziksel bir varlığa sahip değillerdir; onlar Hakk'ın ezelî ilmindeki malûmlardır. Bir tohumun içinde ağacın kökünün, yaprağının ve meyvesinin ezelî bir program olarak saklı olması gibi, kâinattaki her zerre ve her insan da A'yân-ı Sâbite mertebesinde kendi kader programını haizdir. Kayserî, kader meselesini de bu noktada aydınlatır: Allah Teâlâ hiç kimseye keyfî bir kader tayin etmemiştir; O, her bir aynın ezelî istidadı ve kabiliyeti neyi talep etmişse (istidat lisanıyla dua), onu ilmiyle bilmiş ve haricî varlığa çıkarmıştır.

Matla'u Husûsi'l-Kilem'in mukaddimesinde Kayserî, varlığın nüzûl (iniş) ve urûc (yükseliş) seyrini beş temel ontolojik mertebede ('Hadarât-ı Hams') billurlaştırır. Bu mertebeler şunlardır: 1. Gayb-ı Mutlak / Ahadiyyet Mertebesi: Zât-ı Bâht; hiçbir ismin, sıfatın ve nispetin zuhûr etmediği saf Zât hazretidir. 2. Ceberût / Vâhidiyyet Mertebesi: İlahî sıfatların ve isimlerin bilkuvve olarak ayrıştığı, A'yân-ı Sâbite'nin tecellî ettiği ilim âlemidir. 3. Melekût / Âlem-i Ervâh Mertebesi: Maddeden mücerret saf ruhanî varlıkların, meleklerin ve akılların mertebesidir. 4. Âlem-i Misâl / Berzah Mertebesi: Ruhlar ile maddî cisimler arasında bir köprü vazifesi gören; cismanî özellikler taşıyan fakat maddeden arınmış şekiller, rüyalar ve hayal âlemidir. 5. Mülk ve Şehâdet Mertebesi: Beş duyu ile algılanan fiziksel kâinat, kesif maddeler ve cisimler âlemidir. Kayserî'ye göre bu beş mertebe birbirine zıt veya kopuk dünyalar değildir; tek bir Nur'un yoğunlaşarak aşağıya doğru inen tecellî halkalarıdır. En aşağıda yer alan şehâdet âlemi, en yukarıdaki Ahadiyyet'in bir gölgesi ve aynasıdır. Bu sebeple fiziki âlemdeki her nesne, Melekût ve Ceberût âlemindeki bir ilâhî ismin yeryüzündeki harfidir.

Kayserî'nin Fusûs şerhinde antropoloji ile metafizik kusursuz bir birliktelik arz eder. Bütün hadarâtı (varlık mertebelerini) ve ilâhî isimleri nefsinde toplayan yegâne varlık 'İnsân-ı Kâmil'dir. İbnü'l-Arabî'nin meşhur benzetmesiyle, kâinat cilalanmamış bir ayna gibidir; İnsân-ı Kâmil ise o aynanın cilası ve göz bebeğidir. Eğer insan yaratılmamış olsaydı, Allah Teâlâ'nın isimleri ve sıfatları küllî bir mazharda bilinip müşahede edilemezdi. Kayserî, İnsân-ı Kâmil'i varlık dairesini tamamlayan son nokta olarak tarif eder. İlahî tecellî Ahadiyyet'ten başlayıp madde âlemine kadar inmiş (kavs-i nüzûl), ardından cemâdât (madenler), nebâtât (bitkiler) ve hayvanât mertebelerinden geçerek insanda yeniden Hakk'a dönmüştür (kavs-i urûc). İnsân-ı Kâmil, mikrokosmos (küçük evren) olarak makrokosmosu (büyük evreni) kalbinde özetler. O, yeryüzünde Hakk'ın halifesidir; kâinatın bekāsı İnsân-ı Kâmil'in varlığına bağlıdır, çünkü Allah âleme İnsân-ı Kâmil'in nazarıyla bakar ve rahmetini onun vesilesiyle indirir.

Fusûs'un en tartışmalı konularından biri olan nübüvvet ile velâyet arasındaki münasebet, Dâvûd-i Kayserî'nin şerhinde derin bir vukufla şerh edilir. Kayserî, zâhir ehlinin 'velâyet nübüvvetten üstün tutuluyor' şeklindeki ithamlarını kat'î delillerle çürütür. Velâyet, nübüvvetin bâtınıdır; peygamberin kendi zâtındaki velâyeti, onun teşrîî (hüküm koyucu) nübüvvetinden daha câmi ve dâimdir, zira nübüvvet halka dönük bir elçilik vazifesi iken, velâyet bizzat Hak Teâlâ ile olan ezelî ve ebedî kurbiyyet (yakınlık) bağıdır. Ancak Kayserî altını çizer ki, hiçbir velî hiçbir peygamberden üstün olamaz. Zira peygamber hem nübüvveti hem de en kâmil velâyeti zâtında toplamıştır. Resûl-i Ekrem Hz. Muhammed (s.a.v.), 'Hâtemü'l-Enbiyâ' (Peygamberlerin Sonuncusu ve Mührü) olduğu gibi, bütün peygamberlerin ve velîlerin manevi feyz kaynağı olan 'Hakîkat-i Muhammediyye'nin de sahibidir. Hâtemü'l-Evliyâ ise, Peygamber Efendimiz'in bâtınî velâyet mirasını taşıyan ve onun nurunu yansıtan kâmil zâttır. Kayserî, bu izahıyla tasavvufun şeriata ve peygamberlik makamına mutlak teslimiyetini teyit etmiştir.

Matla'u Husûsi'l-Kilem, Fusûs'taki 27 fassın (peygamber bölümünün) her birini ayrıntılı olarak tahlil eder. Kayserî, her peygamberin niçin belirli bir ilâhî ismin ve hikmetin mazharı olduğunu açıklar: - Hz. Âdem: Hikmet-i İlahiyye (Tüm isimleri cem' eden zâtî hikmet). - Hz. Şît: Hikmet-i Nefsiyye (Hibe ve ilâhî bağışların sırrı). - Hz. Nûh: Hikmet-i Subbûhiyye (Mutlak tenzih ile teşbih arasındaki denge). - Hz. İdrîs: Hikmet-i Kuddûsiyye (Göklerin yüceliğine urûc ve mekânsal tecerrüd). - Hz. İbrâhîm: Hikmet-i Müheymiyye (Zâtî dostluk, hullet ve varlığa sirayet eden ilahî sevgi). - Hz. Mûsâ: Hikmet-i Ulviyye (Celâl tecellîsi, firavunî nefsle mücadele ve Kelâm sırrı). - Hz. Îsâ: Hikmet-i Nebeviyye / Rûhiyye (Ölüleri dirilten Rûh tecellîsi ve tecerrüd). - Hz. Muhammed (s.a.v.): Hikmet-i Ferdiyye (Vahdet ile kesreti cem' eden mutlak ferdiyet ve cemâl-celâl kemâli). Kayserî'ye göre bu 27 peygamber, sadece tarihsel şahsiyetler değildir; aynı zamanda insan-ı kâmilin seyr-ü sülûk yolunda kalbinde tecelli eden 27 farklı manevi makam ve irfan boyutudur.

Dâvûd-i Kayserî'nin Matla'u Husûsi'l-Kilem'i kaleme alması ve İznik Medresesi'nde bizzat tedris etmesi, Osmanlı Devleti'nin 'Devlet-i Aliyye' ufkunu doğrudan belirlemiştir. Osmanlı, Selçuklu'nun Moğol istilasıyla dağılan mirasını devralırken sadece toprak fethetmemiş; fethettiği topraklara ruh veren bir metafizik dünya görüşü vazetmiştir. Kayserî'nin talebesi ve Osmanlı'nın ilk şeyhülislâmı olan Molla Fenârî, 'Aynü'l-A'yân' adlı Fâtiha tefsirinde ve 'Misbâhu'l-Üns' şerhinde Kayserî'nin açtığı bu Ekberî-Konevî çığırı zirveye taşımıştır. Bu metafizik sayesindedir ki Osmanlı idaresi, farklı dinleri, ırkları ve dilleri tek bir adalet çatısı altında tutabilen 'Nizâm-ı Âlem' fikrini üretebilmiştir. Zira Vahdet-i Vücûd nazariyesine göre bütün mahlûkat Hakk'ın bir tecellîsidir ve varlıktaki hiçbir zerre abes değildir. Dâvûd-i Kayserî'nin şerhi, Osmanlı ulemasına hem şeriatın zâhirî ahkâmına kıldan ince bir bağlılık hem de kâinata ve insana sonsuz bir merhamet ve basiretle bakma melekesi kazandırmıştır.

Modern çağın pozitivist, materyalist ve parçalanmış insan tasavvuru karşısında Dâvûd-i Kayserî'nin 'Matla'u Husûsi'l-Kilem' külliyâtı, varlığı bir bütün olarak idrak etmenin kadîm reçetesini sunar. İnsanın sadece maddî biyolojik bir organizmadan ibaret görülmediği, aksine tüm ilâhî isimlerin taşıyıcısı ve kâinatın kalbi kabul edildiği bu ontoloji, günümüz varoluşsal krizlerine köklü cevaplar ihtiva eder. Kayserî, aklı inkar etmez; fakat aklın sınırlarını bilmesini ve keşf-i kalbî ile taçlanmasını ister. Tabiatı sömürülecek mekanik bir yığın olarak değil, Hakk'ın isimlerinin tecellî ettiği kutsal bir kitap (kitâb-ı kebîr-i kâinât) olarak okur. Bu monografi, Dâvûd-i Kayserî'nin zâtında tecessüm eden o büyük Osmanlı irfânî terkibini yeniden hatırlatmakta; kökleri göklerde olan bir düşünce geleneğinin modern idrakle yeniden nasıl buluşabileceğini açıkça sergilemektedir.