Dâvûd-i Kayserî ve Matla'u Husûsi'l-Kelim: İlk Osmanlı Başmüderrisi ve Varlık Metafiziği Külliyatı

Dâvûd-i Kayserî (ö. 1350), Osmanlı Devleti'nin ilmî, felsefî ve irfânî omurgasını inşa eden ilk başmüderris (müderris-i evvel) ve Vahdet-i Vücûd mektebinin Anadolu'daki en büyük kurucu teorisyenidir. Kayseri'de başladığı tahsilini, dönemin İslâm dünyasının ilim başkenti olan Kahire'de sürdürmüş; mantık, felsefe, kelâm ve tasavvuf sahasında Şeyhü'l-Ekber İbnü'l-Arabî'nin doğrudan çizgisini takip eden allâme Kemâleddin el-Kâşânî'nin rahle-i tedrîsinde ikmâl etmiştir.

Kayserî, Mısır'da kazandığı muazzam ilmî birikimi Anadolu'ya taşımış; yeni kurulan Osmanlı Devleti'nin kurucu hükümdarı Orhan Gazi tarafından 1331 yılında açılan ilk Osmanlı yükseköğretim kurumu İznik Orhaniye Medresesi'nin riyâsetine (başmüderrisliğine) tayin edilmiştir. Bu tayin, Osmanlı'nın sadece bir gaza beyliği değil, yüksek bir medeniyet ve hikmet devleti olacağının ilânıdır.

Dâvûd-i Kayserî'nin İslâm düşünce tarihindeki en abidevî eseri, Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin Fusûsü'l-Hikem'ine yazdığı Matla'u Husûsi'l-Kelim fî Me'ânî Fusûsi'l-Hikem adlı şerhtir. Bu şerh, Fusûs üzerine yazılmış yüzlerce şerh arasında en yetkin, en dengeli ve en muteber kabul edilen iki şerhten biridir (diğeri Müeyyidüddîn el-Cendî'ninkidir).

Kayserî, İbnü'l-Arabî'nin remizlerle, sembollerle ve yoğun şiirsel ifadelerle ördüğü metafizik kavramları, Aristocu ve Fârâbî-İbn Sînâcı felsefî terminolojiyle şerh etmiş; böylece tasavvuf irfanını medrese ulemasının anlayabileceği sistematik bir felsefî disiplin haline getirmiştir.

Matla'u Husûsi'l-Kelim'in başında yer alan ve müstakil bir kitap hacminde olan el-Mukaddimât (Mukaddime), İslâm metafiziğinin en kusursuz özetidir. Kayserî burada on iki ana fasılda Vücûd nazariyesini temellendirir:

1. Vücûdun Hakikati: Varlık, zâtı gereği zâhir olan, başka her şeyi zuhûra getiren mutlak ışıktır.
2. Vücûd-ı Mutlak ve Vücûd-ı Mukayyed: Mutlak Varlık Hakk'tır; kâinat ise O'nun taayyün ve tecellîleridir.
3. Hadarât-ı Hams (Beş İlâhî Mertebe): Gayb-ı Mutlak (Lâhût), Ceberût, Melekût, Misâl ve Şehâdet âlemleri.
4. A'yân-ı Sâbite: Eşyanın ilâhî ilimdeki ezelî hakikatleri ve sâbit istidatları.
5. Feyz-i Akdes ve Feyz-i Mukaddes: Varlığın zâttan sıfatlara, sıfatlardan kâinata nüzûl ediş vetiresi.

Kayserî, Mukaddime'sinde kader felsefesinin en çetin meselesi olan A'yân-ı Sâbite'yi hayranlık uyandırıcı bir vukûfiyetle izah eder. A'yân-ı Sâbite, eşyanın ilâhî ilimdeki sûretleridir. Eşya henüz dış dünyada (hâriçte) yaratılmadan evvel, Hakk'ın ezelî ilminde nasıl ise, dış dünyaya o istidatla zuhûr eder.

Hakk Teâlâ, hiçbir varlığa dışarıdan zorla bir tabiat dayatmaz; bilakis varlığın kendi ezelî istidadı neyi talep etmişse, ona o vücûdu bahşeder. Bu sebeple kulun sorumluluğu ve iradesi, kendi hakikatinin bir gereğidir. Kayserî bu izahla Cebriyye ve Mu'tezile aşırılıklarını bertaraf ederek Ehl-i Tahkîk'in dengeli tevhid anlayışını teyit etmiştir.

Dâvûd-i Kayserî'ye göre İnsân-ı Kâmil, bütün ilâhî isimlerin ve sıfatların kemâliyle tecellî ettiği câmi' (toplayıcı) bir nüshadır. Âlem büyük bir insandır (İnsân-ı Kebîr); insan ise küçük bir âlemdir (Âlem-i Sagîr). Ancak insan, âlemdeki bütün mertebeleri bünyesinde cemettiği için âlemin ruhu ve gözbebeği mesabesindedir.

Âlem bir kilitli hazine ise, İnsân-ı Kâmil o hazinenin anahtarıdır. Yeryüzünde ilâhî hilâfet, ancak zâhirî ve bâtınî kemâlâtı şahsında birleştiren kâmil insan vasıtasıyla tecelli eder. Bu nazariye, Osmanlı hükümdarlarının 'Zıllullâhi fi'l-arz' (Allah'ın yeryüzündeki gölgesi) unvanının ardındaki derin ahlâkî ve irfânî sorumluluğun kaynağını teşkil etmiştir.

Kayserî, sadece Fusûs şerhiyle yetinmemiş; Risâle fî İlmi't-Tasavvuf adlı eserinde tasavvufun konusu, gayesi ve meselelerini felsefî bir disiplin olarak tanzim etmiştir. Ona göre tasavvufun mevzusu 'Zât-ı Ehadî ve Esmâ-i İlâhiyye'dir; gayesi ise 'Mârifetullâh ve vuslat'tır.

Ayrıca İbnü'l-Arabî'nin İ'câzü'l-Beyân fî Te'vîli Ümmi'l-Kur'ân geleneğini takip ederek kaleme aldığı Şerhu'l-Besmele'sinde, Besmele'nin 'Bâ' harfinden, altındaki noktadan ve Rahman-Rahîm isimlerinin kozmolojik tecellîlerinden bahseder. Bâ harfi küllî zuhûru, altındaki nokta ise zuhûrun menşei olan Ahadiyyet sırrını temsil eder.

Dâvûd-i Kayserî, İznik Medresesi'nde bizzat talebeler yetiştirmiş; onun açtığı çığır ilk Osmanlı Şeyhülislamı Molla Fenârî'ye (Misbâhu'l-Üns müellifi) doğrudan intikal etmiştir. Fenârî, Sadreddîn Konevî'nin Miftâhu'l-Gayb'ını şerh ederken Kayserî'nin metodolojisinden beslenmiştir.

Böylece Osmanlı Devleti, daha ilk asrında fıkıhta Ebû Hanîfe, akaidde Ebû Mansûr el-Mâtürîdî, irfanda ise İbnü'l-Arabî ve Dâvûd-i Kayserî sacayağı üzerine kurulmuştur. Bu muhkem temel, Osmanlı'nın altı asır boyunca hem cihanşümul bir adalet devleti hem de yüksek bir medeniyet kurabilmesinin sırrıdır. 1350 yılında İznik'te vefat eden Kayserî'nin türbesi, ulu bir çınarın gölgesinde ilim taliplilerini selamlamaktadır.

Dâvûd-i Kayserî, Şeyhü'l-Ekber'in doğrudan üvey oğlu ve baş halifesi olan Sadreddîn Konevî'nin fikrî mîrâsını Mısır'da Konevî'nin talebeleri vasıtasıyla devralmıştır. Konevî'nin Miftâhu'l-Gayb ve İ'câzü'l-Beyân eserlerindeki yüksek metafizik dili, Kayserî'nin zihninde daha berrak ve didaktik bir üsluba kavuşmuştur.

Kayserî, Konevî'nin 'Varlık ancak birdir ve o Hak'tır' tezini medresenin mantık ve kelâm dairesine taşımış; böylece İbn Arabî - Sadreddîn Konevî - Dâvûd-i Kayserî silsilesi Osmanlı'nın resmî irfan omurgası haline gelmiştir.

Kayserî'nin Şerhu'l-Besmele'si, Hurûfîlik sapkınlıklarına düşmeden, Ehl-i Sünnet tahkîk dairesinde harflerin ve kelimelerin bâtınî esrârını açıklayan eşsiz bir risaledir. Besmele'deki 19 harfin, 19 cehennem zebânîsine karşı bir kalkan olduğunu; aynı zamanda insanın 19 zâhirî ve bâtınî kuvvetini (5 duyu, 5 iç duyu, 7 nefsanî kuvvet ve 2 amelî akıl) ıslah eden ilâhî şifreler barındırdığını ispat eder.

Bâ harfinin altındaki nokta ise 'Gayb-ı Mutlak'ın zuhûra ilk meylidir; bütün kâinat o tek noktanın açılımından ibarettir.

Orhan Gazi'nin 1331'de İznik'i fethettikten sonra bir manastırı medreseye dönüştürerek Dâvûd-i Kayserî'ye teslim etmesi, Osmanlı maarif teşkilatının doğum günüdür. Kayserî, günlük 30 akçe gibi o dönemin en yüksek müderrislik tahsisatıyla vazifelendirilmiş ve medresenin müfredatını bizzat kaleme almıştır.

Bu müfredatta fıkıh ve hadis ilimlerinin yanı sıra Hendese (Geometri), Hey'et (Astronomi), Tıp ve Hikmet (Metafizik) dersleri mecburi kılınmıştır. Kayserî'nin attığı bu tohum, iki asır sonra Sahn-ı Semân ve Süleymaniye medreseleri gibi cihanşümul üniversitelerin doğmasını sağlamıştır.