Şeyhülislâm Çivizâde Muhyiddin Efendi ve Risâle fî İbtâli'l-Vücûd: Osmanlı Varlık Münazaraları ve Vahdet-i Vücûd Tenkitleri Külliyâtı

Menteşe (Muğla) doğumlu Çivizâde Muhyiddin Mehmed Efendi (ö. 954/1547), Kanunî Sultan Süleyman devrinde şeyhülislâmlık makamına yükselmiş, tavizsiz fıkhî duruşu, zâhirî nasslara olan sıkı bağlılığı ve resmî kanaatlere meydan okuyan fetvalarıyla Osmanlı tarihinin en tartışmalı fakihlerindendir. Sadrazam Lütfi Paşa devrinde şeyhülislâm olmuş, ancak tasavvufî çevreler ve saray ulemasıyla girdiği felsefî çatışmalar neticesinde azledilen ilk şeyhülislâm olarak tarihe geçmiştir.

Çivizâde'nin kaleme aldığı Risâle fî İbtâli Kavli'l-Kāilîn bi-Vahdeti'l-Vücûd, Muhyiddîn İbnü'l-Arabî ve ekolünün 'Lâ mevcûde illallâh' (Allah'tan başka gerçek varlık yoktur) kaziyyesine karşı yazılmış en sert fıkhî reddiyedir. Çivizâde'ye göre bu görüş, Hristiyanların enkarnasyon (hulûl) veya panteizm (ittihad) sapkınlığına kapı aralar; Hâlık ile mahlûkun ontolojik sınırlarını belirsizleştirerek ibadet ve ceza mükellefiyetini anlamsızlaştırır.

Çivizâde'nin İbnü'l-Arabî aleyhindeki şiddetli muhalefetine karşı, selefi İbn Kemal 'Men kâle fî Şeyhi'l-Ekber...' fetvasını vermiş, halefi Ebüssuûd Efendi de Şeyh'in büyük bir velî olduğunu, Fusûs'taki müteşâbih ifadelerin avama kapalı bâtınî remizler taşıdığını teyit etmiştir. Osmanlı sarayı ve ulema çoğunluğu, tasavvuf irfânını reddetmek yerine onu Ehl-i Sünnet omurgasına dahil eden uzlaşmacı tavrı benimsemiştir.

Çivizâde sadece İbnü'l-Arabî'yi değil, Mevlevîlerin icra ettiği semâ meclislerini ve Halvetîlerin devran zikrini de bid'at ve haram ilan etmiştir. Çivizâde'ye göre zikirde raks etmek, musiki aletleri çalmak ve vecd hali dinin vakar ve sükûnetine mugayirdir. Bu fetva, İstanbul tekkelerinde büyük infiale yol açmış ve Kanunî Sultan Süleyman'ın bizzat müdahil olduğu meclislerde tartışılmıştır.

Çivizâde'nin ikinci büyük fıkhî savaşı, nakit paranın vakfedilmesine (menkul vakıflar) karşı çıkmasıdır. Klasik fıkıhta vakfın ebedî gayrimenkul olması gerektiğini savunan Çivizâde, para vakıflarını ribâ (faiz) şüphesi taşıdığı gerekçesiyle yasaklamış ve mevcut para vakıflarını feshetmiştir. Bu karar Osmanlı ekonomisinde likidite krizine yol açınca, Ebüssuûd Efendi ve İmam Birgivî devreye girerek maslahat ve örf gereği para vakıflarını yeniden meşrû kılmışlardır.

Çivizâde ekolünün temel argümanı şudur: Dinî hükümlerde şahsî keşif, rüya, ilham veya bâtınî teviller hüccet olamaz. Eğer bâtınî tevillere kapı açılırsa her fırka kendi hevasını din diye sunar ve şeriatın sınırları darmadağın olur. Dolayısıyla mahkemede ve kamu nizamında geçerli olan yegane terazi zâhirî nasslardır. Bu yaklaşım, hukuk güvenliği ve hukukun belirliliği ilkesi açısından tarihî bir kıymete haizdir.

Osmanlı biyografi yazarı Taşköprülüzâde Ahmed Efendi, eş-Şakāiku'n-Nu'mâniyye'de Çivizâde'yi ilimde derya, zühd ve takvada emsalsiz, ancak fıtraten aşırı katı ve tavizsiz bir şahsiyet olarak resmeder. Taşköprülüzâde'ye göre Çivizâde garazkâr değildi; inandığı hakkı padişahın yüzüne dahi pervasızca haykıracak kadar cesurdu; fakat irfan ehlinin remizlerini idrak edememek onun en büyük noksanıydı.

Çivizâde hadisesi, 16. yüzyıl Osmanlısında padişahın mutlak otoritesine rağmen ulema arasında ne denli derin ve serbest felsefî münazaraların cereyan ettiğini kanıtlar. Bir yanda şeyhülislâm İbnü'l-Arabî'yi tekfir edebilmekte, diğer yanda kazaskerler ve sadrazamlar onu müdafaa etmekte; mesele idarî şiddetle değil risaleler, kitaplar ve açık meclis münazaralarıyla karara bağlanmaktadır.

Çivizâde'nin vefatından yaklaşık bir asır sonra 17. yüzyılda Osmanlı'yı sarsacak olan 'Kadızâdeliler ve Sivâsîler' kavgası, köklerini Çivizâde'nin açtığı zâhir-bâtın cepheleşmesinden almıştır. Kadızâde Mehmed Efendi, tekkeleri kapatmak, semâyı yasaklamak ve tasavvufî tevil kapısını mühürlemek isterken Çivizâde'nin risalelerini en temel fıkhî dayanak olarak kullanmıştır.

İslâm düşüncesinin olgunluk zirvesi, zâhir ile bâtını birbirinin düşmanı değil, bir sikkenin iki yüzü olarak görmektir. Zâhirsiz bâtın zındıklık ve anarşi, bâtınsız zâhir ise ruhsuz bir kabuk ve katılıktır. İmam Mâlik'in meşhur kaidesinde ifadesini bulduğu gibi: 'Fıkıh öğrenip tasavvuf yaşamayan fâsık olur; tasavvuf yaşayıp fıkıh öğrenmeyen zındık olur; her ikisini cemeden ise hakikate erer'.