Cenâbî Mustafa Efendi ve el-Hâfilü'l-Vasît: 82 İslâm Hânedanı, Evrensel Kronoloji ve Mukayeseli Medeniyetler Tarihi Külliyâtı

Osmanlı ilmiye sınıfının 16. asırdaki en velûd ve ansiklopedist müelliflerinden biri Cenâbî Mustafa Efendi (ö. 1590)'dir. Aslen Amasya doğumlu olup, köklü bir ilim ve fazilet ailesine mensuptur. Babası Hasan Efendi de devrin tanınmış ulemâsındandır.

Cenâbî, İstanbul medreselerinde mülazemetini tamamladıktan sonra Osmanlı coğrafyasının en mühim ilim ve ticaret merkezlerinde müderrislik ve kadılık vazifelerinde bulunmuştur. Bursa, Halep ve Şam kadılıkları esnasında Arap dünyasının kadîm kütüphanelerine, nâdir el yazmalarına ve İslâm tarihinin ilk devir kaynaklarına doğrudan erişim sağlamıştır.

«İlmin izzeti, doğruyu yazmak ve geçmiş milletlerin hikmetini bugünün insanına bir meşale kılmaktır. Tarih bilmeyen kadı hükmünde yanılır, idareci adaletinde tökezler.» — Cenâbî Mustafa Efendi

Arapçaya olan müstesna vukufiyeti sayesinde eserlerini fasih bir lisanla telif etmiş, Osmanlı tarih yazıcılığını İslâm dünyasının evrensel diliyle buluşturmuştur.

Cenâbî'nin şaheseri olan el-Hâfilü'l-Vasît ve'l-Aylümü'z-Zâhirü'l-Muhît (kısaca Cenâbî Târihi), 1588 yılında Sultan III. Murad devrinde tamamlanmıştır. Eser, o güne kadar İslâm dünyasında kaleme alınmış en hacimli ve en sistemli umumi tarihlerden biridir.

Müellif bu devasa külliyatta kâinatın yaratılışından, peygamberler tarihinden ve İslâm öncesi kadîm milletlerden başlayarak kendi devrine kadar hüküm sürmüş tam 82 İslâm devleti ve hânedanını müstakil fasıllar halinde tetkik etmiştir.

Eserin planı, coğrafî ve kronolojik bir tenasüp üzerine kurulmuş olup, Emevîler, Abbâsîler, Fâtımîler, Gazneliler, Selçuklular, Eyyûbîler, Memlükler ve nihayet Devlet-i Aliyye-i Osmâniyye mükemmel bir hiyerarşiyle tahlil edilmiştir.

Osmanlı müverrihlerinin ekserisi eserlerini Türkçe veya Farsça kaleme alırken, Cenâbî'nin el-Hâfil'i doğrudan fasih Arapça ile telif etmesi fevkalade mühim bir stratejik ve ilmî tercihtir.

Müellifin gayesi, Osmanlı Devleti'nin İslâm dünyasındaki hilafet ve cihan hakimiyeti meşruiyetini Arap coğrafyasındaki ulemâya, Şam, Kahire, Mekke, Medine ve Bağdat ilim havzalarına kendi lisanlarıyla anlatmaktır. Osmanlı sultanlarının sadece bir Türk hânedanı değil, bütün İslâm ümmetinin hâmisi ve şeriatın muhafızı olduğunu Arapça kaynakların tenkidiyle ispatlamıştır.

«Devlet-i Osmâniyye, hulefâ-i râşidînin adaletini ve meliklerin şevketini nefsinde cem etmiş son kaledir.» — el-Hâfilü'l-Vasît

Bu sebeple eser, Arap dünyasında Osmanlı devrini anlatan en muteber kaynaklardan biri olarak kabul görmüştür.

Cenâbî Mustafa Efendi, hânedanları incelerken sadece hükümdar isimlerini ve savaş tarihlerini sıralamaz; İbn Haldun'un Mukaddime'sindeki asabiyet, bedevilik, hadarilik ve devletlerin ömrü nazariyelerini mukayeseli olarak tatbik eder.

82 devletin neden yükseldiğini ve hangi iç ahlakî ve iktisadî zaaflar yüzünden yıkıldığını tahlil eder. Adaletin mülkün temeli olduğu, zulmün ve aşırı vergilendirmenin devleti harabeye çevirdiği fikrini her hânedanın hitamında bir ibret dersi olarak vurgular.

Bu tahlilci metot, Cenâbî'yi kuru bir vakanüvis olmaktan çıkarıp devrinin büyük bir tarih felsefecisi mertebesine yükseltmiştir.

Eserin ilk cildi, tefsir ve hadis kaynaklarına dayalı derin bir Kısas-ı Enbiyâ külliyatıdır. Cenâbî, Hz. Âdem'den Hz. Muhammed Mustafa (s.a.v.) Efendimize kadar gelen bütün peygamberlerin hayatını ve risalet mücadelelerini anlatır.

Peygamberlerin mucizelerini naklederken bâtınî ve irfânî hikmetleri şerh eder. Peygamber Efendimiz'in siyerini ise İslâm tarihinin ana ekseni ve nûru olarak vazeder; Hulefâ-i Râşidîn devrini hilafetin kemâl timsali olarak konumlandırır.

Bu bölüm, Osmanlı medreselerinde dinler ve peygamberler tarihi derslerinde mühim bir ders kitabı hüviyetinde mütalaa edilmiştir.

Cenâbî, Türklerin İslâmiyet'e dâhil oluşunu ve İslâm sancağını Gazneliler ve Selçuklular eliyle Horasan'dan Anadolu'ya taşımasını büyük bir vecd ile kaleme alır.

Tuğrul Bey, Alparslan ve Melikşah devirlerini Nizâmülmülk'ün siyaset felsefesiyle birlikte inceler. Malazgirt Zaferi'nin İslâm ve Hıristiyanlık dünyası arasındaki kaderî dönüm noktası olduğunu belirtir. Anadolu Selçukluları ve beylikler dönemini Osmanlı'ya zemin hazırlayan kutlu bir intikal safhası olarak değerlendirir.

Selçuklu devlet teşkilatının Osmanlı'ya tevarüs eden unsurlarını tahlil eder.

el-Hâfilü'l-Vasît'ın seksen ikinci ve en geniş faslı, Devlet-i Aliyye-i Osmâniyye'ye tahsis edilmiştir. Osman Gazi'nin Söğüt'teki ilk gazalarından başlayarak Sultan III. Murad devrine kadar cereyan eden hadiseler vukufla nakledilir.

İstanbul'un fethi, Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferi ve hilafetin Osmanlı'ya intikali, Kanûnî'nin Avrupa ve Doğu fütuhatı büyük bir vukufiyetle anlatılır. Cenâbî, Osmanlı idaresinin adaletini, vakıf nizamını, ilmiye teşkilatını ve tebaaya gösterilen şefkati diğer hânedanlarla mukayese ederek üstünlüğünü ortaya koyar.

«Hiçbir hânedana Osmanlı sultanları kadar adaleti ikame etmek, ehl-i sünneti muhafaza eylemek ve küfrün kalbine gazâ sancağını dikmek nasip olmamıştır.» — Cenâbî

Bu bölüm, erken dönem Osmanlı tarih kaynaklarının Arapça literatürdeki en zengin özetidir.

Cenâbî Mustafa Efendi, Halep ve Şam'da kadılık yaptığı yıllarda devrin önde gelen Arap ulemâsı, muhaddisleri ve mutasavvıflarıyla yakın dostluklar kurmuştur.

Eserine bu bölgelerdeki ulemânın biyografilerini, medrese münazaralarını ve tasavvuf meclislerindeki sohbetleri de dercetmiştir. İbnü'l-Adîm'in Buğyetü't-Taleb'i ve İbn Asâkir'in Târîhu Dımaşk'ı gibi devasa yerel tarih kaynaklarını bizzat tetkik ederek eserine iktibas etmiştir.

Bu yönüyle el-Hâfil, salt bir siyasî tarih değil; Suriye ve Ortadoğu havzasının 16. yüzyıldaki ilmî ve kültürel hayatını aydınlatan zengin bir antolojidir.

Cenâbî'nin metodolojisindeki en çarpıcı vasıf, rivayetleri körü körüne nakletmeyip ilmî tenkit süzgecinden geçirmesidir.

İbn Cerîr et-Taberî, İbnü'l-Esîr (el-Kâmil), İbn Hallikân (Vefeyât), Zehebî (Târîhu'l-İslâm) ve İbn Kesîr (el-Bidâye ve'n-Nihâye) gibi klasik İslâm tarihinin dev mehazlarını karşılaştırmıştır. Çelişkili rivayetler karşısında ulemânın kavillerini zikretmiş, aklî ve naklî delillere en uygun olanını tercih etmiştir.

Müellif, asılsız İsrâiliyyât rivayetlerini ve mesnedsiz menkıbeleri tenkit ederek metnini sahih tarih zemininde tutmaya fevkalade itina göstermiştir.

Cenâbî Târihi, telifinden hemen sonra İslâm dünyasında ve bilhassa Osmanlı ilim muhitinde büyük bir hürmetle karşılanmıştır. Büyük bibliyograf Kâtib Çelebi, Keşfü'z-Zunûn ve Fezleke'sinde Cenâbî'den sitayişle bahsetmiş, umumi tarih yazımında onu örnek almıştır.

Eser, 17. yüzyılda şair Âlî Mustafa Efendi ve Müneccimbaşı Ahmed Dede (Câmiu'd-Düvel) için de vazgeçilmez bir kılavuz olmuştur. Eserin Arapça nüshaları Kahire, Şam, İstanbul (Süleymaniye, Topkapı) kütüphanelerinin yanı sıra Paris, Londra ve Viyana millî kütüphanelerinde de başköşede korunmaktadır.

«Cenâbî Mustafa Efendi, Osmanlı tarihçiliğinin şark dillerindeki en azametli burcudur; onun eseri 82 devletin tarihini bir umman gibi sinesinde cem etmiştir.»

Günümüzde Cenâbî Târihi, İslâm ve Osmanlı medeniyeti araştırmalarının en nâdide ve evrensel klasiklerinden biri olarak kıymetini muhafaza etmektedir.