Cemâleddîn el-Mâridînî ve ed-Dürrü'l-Mensûr: Muvakkithane İlmi, Rubu' Tahtası ve Zaman Hendesesi

FÂSIL I: Mârdin Artuklu Mirasından Kahire Ezher ve Dımaşk Emeviyye Muvakkithanelerine

İslam medeniyetinin geliştirdiği en özgün kurumlardan biri, camilerin bitişiğinde yer alan ve namaz vakitlerinin, kıblenin, ramazan hilalinin ve takvimlerin hendesî aletlerle tayin edildiği "Muvakkithane" müessesesidir. Bu müessesenin ilmî omurgasını kuran, aletlerini kemale erdiren ve nesiller boyu muvakkitlerin başucu metinlerini telif eden en büyük üstat, aslen Güneydoğu Anadolu'nun kadîm ilim şehri Mardin'den olan Cemâleddîn Abdullah b. Halîl b. Yûsuf el-Mâridînî'dir (ö. 809/1406).

Mâridînî, Artuklular devrinde Mardin'de neşet eden zengin riyaziye muhitinde ilk tahsilini tamamladıktan sonra devrin ilim başkenti Kahire'ye gitmiş; el-Ezher Camii'nde ve Dımaşk Emeviyye Camii'nde reisü'l-muvakkitîn (başmuvakkit) olarak vazife yapmıştır. İbnü'ş-Şâtır'ın ve İbnü'l-Mecdî'nin çağdaşı ve muasırı olan Mâridînî, astronomi ilmini soyut saray teorilerinden çıkarıp halkın ve cemaatin günlük hayatına, beş vakit namazın ve orucun dakik idrakine vakfetmiştir.

FÂSIL II: ed-Dürrü'l-Mensûr fi'l-Amel bi'r-Rub'i'l-Mukantarât: Muvakkitlerin Başucu Eseri

Cemâleddîn el-Mâridînî'nin İslam dünyasında şöhretini ebedî kılan eseri, ed-Dürrü'l-Mensûr fi'l-Amel bi'r-Rub'i'l-Mukantarât (Mukantarât Kuadrantının Kullanımı Üzerine Saçılmış İnciler) adlı risalesidir.

Bu eser, usturlabın dörtte bir daire (rubu') şeklindeki pratik haline verilen "Rubu' Tahtası"nın (Rub'u'l-Mukantarât) teorik ve pratik bütün kaidelerini 60 fasılda açıklar. Usturlap büyük, ağır ve pahalı bir alet iken; rubu' tahtası bir cep saati gibi muvakkitin cebinde veya boynunda taşıyabileceği, şimşir veya pirinçten imal edilen hafif ve fevkalade dakik bir el rasathanesidir. Mâridînî'nin bu eseri, Osmanlı medreselerinde ve muvakkithanelerinde muvakkitlik icazeti alabilmek için ezbere bilinmesi gereken resmî müfredat metni olmuştur.

FÂSIL III: Rubu' Tahtası (Kuadrant) Türleri: Mukantarât ve Rubu' Müceyyeb Hendesesi

Mâridînî, eserlerinde iki temel aletin hendesesini mükemmel bir şekilde teşrih eder:

• Rub'u'l-Mukantarât: Ön yüzünde belirli bir enlem için (mesela Kahire 30°, Şam 33°, İstanbul 41°) gök küresinin izdüşümü olan mukantarât (yükseklik kavisleri), azimut yayları, zodyak burç cetveli ve namaz vakit çizgileri (evkāt-ı salât) bulunur. Merkezdeki şakül (ip ve kurşun ağırlık) ile güneşe nişan alındığında gölge çizgisi anlık saati ve vakti doğrudan gösterir.
• Rub'u'l-Müceyyeb (Sinüs Kuadrantı): Aletin arka yüzünde yer alan, yatay ve dikey 60 eşit kareye bölünmüş dama tahtası benzeri trigonometri cetvelidir. Bu yüzey, hiçbir karmaşık tabloya ihtiyaç duymadan küresel üçgenlerde sinüs, kosinüs, tanjant ve kotanjant hesaplarını doğrudan geometrik kesişim noktaları üzerinden çözen bir analog bilgisayardır.

FÂSIL IV: Güneş Yüksekliği, Seher-Fecr Vakitleri ve Küresel Kıble Tayini Algoritmaları

Mâridînî'nin ed-Dürrü'l-Mensûr'da vazettiği en mühim bahisler şunlardır:

• İrtifâ-ı Şems (Güneş Açısı): Güneşin gökteki yükseklik açısının şakül vasıtasıyla ölçülerek günün geçen saatlerinin (ezânî ve gurûbî saat) tespiti.
• Fecr-i Sâdık ve Şafak: Güneş ufkun 18 veya 19 derece altına indiğinde başlayan sabah namazı ve imsak vaktinin, aynı şekilde akşam güneş battıktan sonra şafağın kayboluşuyla (ufkun 17 derece altı) yatsı vaktinin astronomik tayini.
• Asr-ı Evvel ve Asr-ı Sânî: İkindi vaktinin başlangıcı olan zıl-i evvel (gölgenin cismin boyu kadar uzaması) ve zıl-i sânî (gölgenin iki katına çıkması) anlarının rubu' tahtasındaki kavislerle hatasız tespiti.
• İnhirâf-ı Kıble: Bulunulan mahallin enlem ve boylamı ile Kâbe-i Muazzama'nın koordinatları arasındaki küresel açı farkının (inhiraf açısı) alet üzerindeki "kıble yayı" ile saniyeler içinde bulunması.

FÂSIL V: Gök Mekaniğinin Pratik Hayata ve İbadet Vakitlerine İntibakı

İslam medeniyetinde ibadetler doğrudan kozmik saate bağlanmıştır: Namazlar güneşin hareketine, oruç ve hac kamerî hilale, zekât senelik devreye tabidir. Cemâleddîn el-Mâridînî, bu ilâhî nizam ile insanın dünyevî hayatı arasındaki rabıtayı hendese ile tahkim etmiştir.

Mâridînî'ye göre vakit bilinci, insanın kâinattaki mevcudiyetinin idrakidir. Muvakkithaneler, yalnızca birer saat kulesi değil; müminin zamanla, göklerle ve ezelî takdirle irtibat kurduğu birer tefekkür ve hikmet mekânıdır. Mâridînî'nin rubu' tahtası üzerine geliştirdiği metodoloji sayesinde, en ücra köydeki bir imam veya seyyah bile cebindeki küçük bir tahta parçasıyla gökyüzünü okuyabilmiş ve ibadetini vakt-i merhûnunda ifa edebilmiştir.

FÂSIL VI: Osmanlı Muvakkithane Geleneğine Tesiri ve Zaman Ölçüm Sanatındaki Mirası

Cemâleddîn el-Mâridînî'nin risaleleri, Fatih Sultan Mehmed devrinden itibaren Osmanlı ilim muhitine girmiş ve Ali Kuşçu mektebiyle mezcolunmuştur. Osmanlı payitahtı İstanbul'da Fatih, Bâyezid, Süleymaniye, Sultanahmet ve Şehzade camilerinin avlularında kurulan muvakkithanelerde yetişen yüzlerce muvakkit (Darendeli Mehmed Efendi, Kâtibî, Salih Zeki vb.), Mâridînî'nin metinlerini şerh etmiş ve Türkçeye tercüme etmiştir.

Onun ed-Dürrü'l-Mensûr'u, Topkapı Sarayı Müzesi'nden Süleymaniye Kütüphanesi'ne, Kahire'den Şam ve Medine yazma kütüphanelerine kadar İslam dünyasının her köşesinde yüzlerce nüsha halinde korunmuştur. Cemâleddîn el-Mâridînî, hendeseyi ibadete, matematiği zamana, astronomiyi hayata nakşeden ilim kahramanlarının başında gelir.