Cemâleddin el-Aksarâyî ve Şerhu Mûcezi'l-Kânûn: Osmanlı Tıbbının Temelleri, İbn Sînâ Şerhleri ve Hıfzıssıhha Metafiziği

Cemâleddin Muhammed bin Muhammed el-Aksarâyî (vefâtı 779/1378 veya 791/1389), Anadolu Selçuklu ve erken Osmanlı döneminin tıp, felsefe, mantık ve tefsir sahasındaki en abidevi hekim-filozoflarındandır. Büyük müfessir ve kelâmcı Fahreddin er-Râzî'nin soyundan gelen Aksarâyî, Aksaray'daki meşhur Zinciriye Medresesi'nde başmüderrislik yapmış ve yüzlerce tabip yetiştirmiştir.

Aksarâyî, İbn Sînâ'nın tıp kanunlarını ve İbnü'n-Nefîs'in küçük kan dolaşımı keşiflerini Anadolu'ya taşıyan, Osmanlı tıbbının ve dârüşşifalarının ilmî temelini atan büyük üstaddır.

Aksarâyî'nin dünya tıp literatürüne kazandırdığı en mühim eser Hallü'l-Mûcez'dir. Bu eser, İbnü'n-Nefîs'in İbn Sînâ'nın meşhur El-Kânûn fi't-Tıbb adlı şaheserini özetlediği Mûcezü'l-Kânûn kitabına yazılmış en kapsamlı ve en yetkin şerhtir.

Aksarâyî, bu şerhte insan anatomisini, organların fonksiyonlarını (fizyoloji), hastalıkların sebeplerini (etyoloji) ve nabız-idrar teşhislerini son derece derinlemesine tahlil etmiştir. Eser, Osmanlı döneminde hekimbaşı olmak isteyen her tabibin ezbere bilmesi gereken en temel tıp mecmuası haline gelmiştir.

Hallü'l-Mûcez'de Aksarâyî, kadim tıbbın temelini oluşturan Dört Sıvı ve Dört Mizaç nazariyesini (Kan/Dem, Balgam, Sarı Safra, Kara Safra/Sevdâ) biyofiziksel bir denge modeli olarak vazeder. Sağlık (sıhhat), bu dört unsurun itidâl (denge) üzere bulunmasıdır; hastalık ise bu dengenin sıcaklık, soğukluk, kuruluk veya yaşlık yönünde bozulmasıdır.

Aksarâyî, tedavide ilk basamağın ilaç değil, 'Hıfzıssıhha' (koruyucu hekimlik), doğru beslenme, temiz hava ve mevsimsel arınma olduğunu vurgular. İlacı ancak bedenin kendi savunma mekanizması (kuvve-i müdebbire) yetersiz kaldığında devreye sokan bu holistik tıp ahlâkı, modern tıbbın bugün yeniden keşfetmeye çalıştığı bütüncül sağlığın ta kendisidir.

Aksarâyî bir hekim olduğu kadar büyük bir ahlâk ve kelâm âlimidir. Ona göre beden ile ruh, birbirini kesintisiz etkileyen iki aynadır. Kalpteki korku, hüzün, öfke ve haset gibi manevi illetler, karaciğerde ve beyinde kimyasal zehirlenmelere (safra ve sevdâ galibiyetine) yol açar.

Tersine, bedendeki aşırı hummalar ve beslenme bozuklukları da akıl ve idrakte vesvese, melankoli ve cinnet halleri doğurur. Aksarâyî, Zinciriye Medresesi'nde talebelerine tıp öğretirken, hastanın yalnızca nabzını değil, vicdanını, inancını ve ruhi ahvalini de dinlemeyi bir hekimlik yemini olarak şart koşmuştur.

Aksarâyî'nin dehâsı tıp ile sınırlı kalmamış, Zemahşerî'nin Mufassal adlı meşhur gramer eserine İzâhu'l-Mufassal ve Es'ile ve Ecvibe adıyla muhteşem şerhler yazmıştır. Ayrıca Kadı Beyzâvî'nin Envârü't-Tenzîl tefsirine yazdığı haşiye, Osmanlı ilim havzasında elden ele dolaşmıştır.

Ona göre Arapça'nın belâgatini ve mantık kaidelerini bilmeyen bir hekim, İbn Sînâ'nın metinlerini doğru anlayamaz ve yanlış teşhiste bulunur. İlimlerin birliği (tevhid-i ulûm) prensibini hayatının şiarı edinen Aksarâyî, zihni mantıkla, bedeni tıpla, ruhu ise vahiy ve tefsirle beslemiştir.

Aksarâyî'nin yetiştirdiği en mühim talebelerinden biri, Osmanlı hekimbaşısı ve ilk Türkçe tıp ansiklopedisi olan Havâss-ı Edviye'nin müellifi Hacı Paşa'dır (Celâleddin Hızır). Şeyh Bedreddin ve Molla Fenârî gibi çağının büyük âlimleri de Aksarâyî'nin ilmî meclislerinden feyz almıştır.

Cemâleddin Aksarâyî, Aksaray'da medfundur ve kabri asırlardır hürmetle ziyaret edilmektedir. Onun Hallü'l-Mûcez'i, Edirne Sultan II. Bâyezid Dârüşşifası'ndan Fatih Dârüşşifası'na kadar Osmanlı bimarhanelerinin tıp felsefesini belirlemiş, merhamet ve ilmin zirve yaptığı altın çağın temeltaşı olmuştur.

Cemâleddin Aksarâyî, Hallü'l-Mûcez'de klinik teşhis yöntemlerini modern tıbbın parametrelerini aratmayacak bir titizlikle sistemleştirmiştir. Nabzın hızını, ritmini, dolgunluğunu ve sertliğini müzikal makamlar ve matematiksel oranlarla tahlil etmiştir.

Nabız türlerini (gazalî/ceylan nabzı, mevcî/dalgalı nabız, dekîk/ince nabız) kalbin sol karıncığındaki hararet ve hayati ruhun (rûh-ı hayevânî) durumu ile irtibatlandırmıştır. Aynı şekilde idrarın rengi, tortusu ve berraklığı üzerinden karaciğer, böbrek ve kan dolaşımı patolojilerini teşhis etmiş; hekime laboratuvar aletlerinin bulunmadığı bir çağda gözün ve parmakların en hassas biyometrik sensörler olarak nasıl kullanılacağını öğretmiştir.

Aksarâyî, eserin ilaçlar bölümünde (Akrabâdîn) tekil droglar (müfredât) ile birleşik ilaçların (mürekkebât) hazırlanış kaidelerini izah eder. İlaçların sıcaklık, soğukluk, kuruluk ve yaşlık derecelerini (dört derece nazariyesi) formüle eder.

Örneğin ikinci derecede sıcak ve kuru bir ilacın, birinci derecede soğuk bir hastalığı tedavi ederken dozajının nasıl ayarlanacağını matematiksel denklemlerle açıklar. Bitkilerin damıtılması, macunların kıvamı, şuruplar ve fitillerin hazırlanmasında gösterdiği biyokimyasal vukûfiyet, Anadolu topraklarında yetişen şifalı bitkilerin dünya tıp literatürüne kazandırılmasını sağlamıştır.

Cemâleddin Aksarâyî için tıp, bir kazanç veya ticaret vasıtası değil, Cenâb-ı Hakk'ın 'Eş-Şâfî' isminin yeryüzündeki tecellisine hizmetkâr olma ibadetidir. Hekim, hastanın zengin veya fakir olmasına, dinine veya ırkına bakmaksızın ona ilâhî bir emanet nazarıyla bakar.

Aksarâyî'nin bu ahlâkı, kurucusu olduğu Zinciriye Medresesi'nden mezun olan tabipler vasıtasıyla tüm Osmanlı coğrafyasına yayılmıştır. Dârüşşifalarda hastaların ücretsiz tedavi edilmesi, en leziz gıdalarla beslenmesi, çiçek kokuları ve ney nağmeleriyle teskin edilmesi geleneği, Aksarâyî'nin ilim ve merhamet sentezinin ölümsüz meyvesidir.

Cemâleddîn el-Aksarâyî, İbn Sînâ ve İbnü'n-Nefîs'in tıp nazariyelerini şerhederken 'Ahlat-ı Erba'a' (Dört Sıvı: Kan, Balgam, Safra, Sevda) ve mizaçlar dengesini insanın ruhanî ve ahlâkî halleriyle doğrudan irtibatlandırır.

Aksarâyî'ye göre beden ile ruh tek bir organik bütündür; bedendeki safranın fazlalığı öfke ve kibre, sevdanın fazlalığı vesvese ve melankoliye, balgamın fazlalığı tembellik ve unutkanlığa, kanın dengesizliği ise şehvet taşkınlığına yol açar. Hakiki hekim, sadece bedene şifalı otlar ve perhizler reçete eden değil; aynı zamanda hastanın ruhunu teskin eden, kalbine ilâhî şifa zikirleri ve tefekkür telkin eden bir 'Tabîb-i Rûhânî'dir.

Aksarâyî, tıp mesleğinin kutsiyetini 'Eş-Şâfî' ism-i şerîfinin yeryüzündeki tecellîsi olarak tanımlar. Hekim, hastaya şifa veren değil; Allah Teâlâ'nın kâinata koyduğu şifa kanunlarının mütevazı bir hadimidir.

Aksarâyî'nin talebeleri arasında yer alan Şerefeddîn Sabuncuoğlu ve Hacı Bayrâm-ı Velî mektebi, bu tıp ahlâkını Anadolu darüşşifalarında (Edirne, Amasya, Bursa, Kayseri) tatbik etmiş; su sesi, ney nağmeleri, koku terapisi ve şefkatle hastaları tedavi eden eşsiz bir medeniyet modeli inşa etmiştir.

Cemâleddîn el-Aksarâyî, İbn Sînâ ve İbnü'n-Nefîs'in tıp nazariyelerini şerhederken 'Ahlat-ı Erba'a' (Dört Sıvı: Kan, Balgam, Safra, Sevda) ve mizaçlar dengesini insanın ruhanî ve ahlâkî halleriyle doğrudan irtibatlandırır.

Aksarâyî'ye göre beden ile ruh tek bir organik bütündür; bedendeki safranın fazlalığı öfke ve kibre, sevdanın fazlalığı vesvese ve melankoliye, balgamın fazlalığı tembellik ve unutkanlığa, kanın dengesizliği ise şehvet taşkınlığına yol açar. Hakiki hekim, sadece bedene şifalı otlar ve perhizler reçete eden değil; aynı zamanda hastanın ruhunu teskin eden, kalbine ilâhî şifa zikirleri ve tefekkür telkin eden bir 'Tabîb-i Rûhânî'dir.

Aksarâyî, tıp mesleğinin kutsiyetini 'Eş-Şâfî' ism-i şerîfinin yeryüzündeki tecellîsi olarak tanımlar. Hekim, hastaya şifa veren değil; Allah Teâlâ'nın kâinata koyduğu şifa kanunlarının mütevazı bir hadimidir.

Aksarâyî'nin talebeleri arasında yer alan Şerefeddîn Sabuncuoğlu ve Hacı Bayrâm-ı Velî mektebi, bu tıp ahlâkını Anadolu darüşşifalarında (Edirne, Amasya, Bursa, Kayseri) tatbik etmiş; su sesi, ney nağmeleri, koku terapisi ve şefkatle hastaları tedavi eden eşsiz bir medeniyet modeli inşa etmiştir.

Cemâleddîn Muhammed bin Muhammed el-Aksarâyî (ö. 779/1377), Anadolu Selçuklu ve Karamanoğulları döneminin en büyük tabip, müfessir ve allâmesidir. Aksaray'daki Zinciriye Medresesi'nde kurduğu tıp ve hikmet kürsüsü, Osmanlı Devleti'nin kurucu âlimler kuşağını yetiştirmiştir. Meşhur Osmanlı ilk şeyhülislâmı Molla Fenârî, Aksarâyî'nin en seçkin talebesidir.

Aksarâyî'nin İbnü'n-Nefîs'in 'Mûcezü'l-Kânûn' adlı tıp metnine yazdığı 'Hallü'l-Mûcez' (Aksarâyî Şerhi), Osmanlı darüşşifalarında tabiplerin başucu eseri olmuştur. Eserde sadece anatomik ve farmakolojik bilgiler değil; bedenî mizacın ruhanî ahlâk ile doğrudan rabıtası, zikir ve tefekkürün bağışıklık sistemi üzerindeki metafizik tesirleri de ele alınarak kadîm İslam tıbbının holistik (bütüncül) şifa anlayışı en yüksek seviyede temsil edilmiştir.