FASIL I: Müceddidü'l-Asr İmam Suyûtî'nin İlmî Şahsiyeti ve Telif Dehası
Celâleddîn Abdurrahmân es-Suyûtî (ö. 911/1505), Memlükler devri Mısır'ında yetişmiş, İslam tarihinin en velûd ve ansiklopedik allâmelerinden biridir. Tefsir, hadis, fıkıh, nahiv, belagat, tarih ve tasavvuf sahalarında altı yüzü aşkın müstakil eser vermiş; onuncu hicri asrın müceddidi kabul edilmiştir.
Onun Kur'an ilimleri sahasında kaleme aldığı el-İtkān fî Ulûmi'l-Kur'ân adlı eseri, kendisinden önceki bütün tefsir usûlü literatürünü (özellikle Bedreddîn ez-Zerkeşî'nin el-Bürhân'ını) meczedip aşarak asırlardır aşılamayan temel müracaat kaynağı hüviyetini kazanmıştır.
FASIL II: el-İtkān'ın Mimari Yapısı: 80 Temel Kur'an İlminin Tasnifi
Suyûtî, el-İtkān'ı tam 80 müstakil ilim nev'ine taksim etmiştir. Bu neviler; âyetlerin nüzûl zamanı ve mekânından nüzûl sebeplerine, kıraat vecihlerinden lafızların hakikat ve mecaz boyutlarına, muhkem-müteşâbihten i'câz vecihlerine, garîb kelimelerden irap ve belagat inceliklerine kadar Kur'an'a dair akla gelebilecek her türlü ilmi meseleyi kuşatır.
Bu tasnif, Kur'an-ı Kerim'in rastgele bir metin değil; her harfi, tertibi, nüzûlü ve fassalığı İlâhî bir hendese ile tanzim edilmiş muazzam bir vahyî nizam olduğunu gözler önüne serer.
FASIL III: Vahyin İnzâli ve Keyfiyeti: Levh-i Mahfuz'dan Yeryüzüne
Suyûtî, Kur'an'ın iki türlü iniş merhalesi olduğunu naslarla temellendirir:
1. Toptan İndiriliş (İnzâl): Kadir Gecesi'nde Levh-i Mahfuz'dan dünya semasındaki 'Beytü'l-İzze'ye toptan intikalidir.
2. Parça Parça İndiriliş (Tenzîl): Cibrîl-i Emîn vasıtasıyla Hz. Muhammed Mustafa'ya (s.a.v.) 23 yıllık risalet sürecinde hâdiselere, suallere ve terbiye ihtiyaçlarına göre peyderpey vahyedilmesidir.
Bu tedricî iniş, müminlerin kalbini pekiştirmek, şeriat ahkâmını nefs-i emmâreye alıştırmak ve ashabın ezber ve amel dengesini korumak gayesine matuftur.
FASIL IV: Esbâb-ı Nüzûl İlim Dalı: Hadise ile Evrensel Hüküm
Bir âyetin ne zaman ve hangi hadise üzerine indiğini bilmek, o âyetin manasını tahriften koruyan en temel kalkandır. Suyûtî, Vâhidî'nin eserlerini zenginleştirerek sahih nüzûl sebeplerini tasnif etmiştir.
Burada en temel usûl kaidesi şudur: «العِبْرَةُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لاَ بِخُصُوصِ السَّبَبِ» (Hüküm, sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğine göredir). Âyet muayyen bir şahıs veya olay sebebiyle inmiş olsa dahi taşıdığı hikmet kıyamete kadar bütün çağlara ve insanlara hitap eder.
FASIL V: Mekkî ve Medenî Âyetlerin Ayırt Edici Hususiyetleri
Suyûtî'ye göre Mekkî ve Medenî âyetlerin tespiti salt coğrafi bir mesele değil; Kur'an'ın insan ruhunu dönüştürme metodolojisidir:
- Mekkî Âyetler: Tevhid inancı, ahiret, kıyamet sahneleri, şirk putlarının reddi, ahlak ve vicdan inşasını işler. Üslubu gür, celalli, sarsıcı ve i'caz doludur.
- Medenî Âyetler: Toplum nizamı, ibadet fıkhı, miras, cihat, aile hukuku, muamelat ve ehli kitapla münasebetleri tanzim eder. Üslubu tafsilatlı, teşri edici ve sakindir.
FASIL VI: Muhkem ve Müteşâbih Âyetler: Tevil Metodolojisi
Âl-i İmrân Sûresi 7. âyetinde bildirilen Muhkem (manası açık ve kesin) ve Müteşâbih (birden çok manaya muhtemel, derinlikli) âyetler bahsinde Suyûtî, Ehl-i Sünnet'in iki ana damarını tahlil eder:
- Selef-i Sâlihîn: Müteşâbih lafızların (Allah'ın eli, yüzü, istivâsı gibi) zâhirine inanır, teşbih ve tecsime düşmeksizin keyfiyetini Allah'a havale eder (Tefvîz).
- Halef Âlimleri: İtikadı sapmalardan korumak gayesiyle bu lafızları Arap dilinin mecaz ve belagat kaidelerine göre tevil ederler (El = Kudret; Yüz = Rızâ ve Zât; İstivâ = Hükümranlık).
FASIL VII: Hurûf-ı Mukattaa: Şifreli Harflerin Bâtınî Hikmetleri
29 Sûrenin başında yer alan Elif-Lâm-Mîm, Yâ-Sîn, Hâ-Mîm, Nûn gibi mukattaa harfleri hakkında Suyûtî geniş rivayetleri serdeder.
Bu harfler hem Arap dili ustalarına karşı bir meydan okumadır ('Kur'an sizin kullandığınız bu harflerden mürekkeptir, hadi benzerini getirin'); hem Kur'an'ın ilahî şifreleridir; hem de İbnü'l-Arabî ve havâs ulemasının işaret ettiği gibi âlemin yaratılışındaki harf frekanslarının ve kozmik melekûtî anahtarların kodlarıdır.
FASIL VIII: İ'câzü'l-Kur'ân: Ebedi Fikrî Meydan Okuma
Kur'an'ın beşer kelamı olamayacağının ispatı olan İ'câz meselesinde Suyûtî çok boyutlu bir tahlil sunar:
1. Nazım ve Belâgat İ'câzı: Kelimelerin ahengi, ses uyumu ve hiçbir beşerin taklit edemediği lafız fesahati.
2. Gayb Haberleri İ'câzı: Rumların galip geleceği, Mekke'nin fethi ve Firavun'un cesedinin bozulmadan korunacağı gibi tarihsel mucizeler.
3. Hüküm ve Teşri İ'câzı: İnsan fıtratına en kusursuz uyumu sağlayan adalet nizamı.
4. İlmî İ'câz: Anne karnındaki ceninin safhalarından evrenin genişlemesine uzanan kevni işaretler.
FASIL IX: Nâsih ve Mensûh Felsefesi: İlâhî Terbiye Hikmeti
Kur'an'daki bazı hükümlerin sonradan gelen âyetlerle kaldırılması (nesih), Cenâb-ı Hakk'ın kullarını tedricen terbiye etme sünnetidir (örneğin içkinin dört merhalede haram kılınması).
Suyûtî, önceki âlimlerin yüzlerce âyette nesih olduğunu iddia eden mübalağalı listelerini tenkit süzgecinden geçirmiş ve hakiki neshin vuku bulduğu âyet sayısını yirmi civarına indirerek Kur'an'ın içsel ahengini muhafaza etmiştir.
FASIL X: el-İtkān'ın Müfessire Rehberliği ve Edeb-i Tilâvet
Suyûtî eserini, Kur'an tefsirine soyunacak bir kimsede bulunması gereken on beş temel ilim dalını (nahiv, sarf, iştikak, meânî, beyân, bedî', hadis, usûlü'l-fıkıh vb.) zikrederek noktalar.
Kuru heveslerle, şahsi ideolojilerle Kur'an'a yaklaşmanın tehlikesini vurgulayan müellif; hakiki tefsirin ancak kalbî takva, zihni derinlik ve vahyî edeb ile mümkün olabileceğini beyan eder. el-İtkān, Kur'an denizinde boğulmadan yüzmek isteyen her araştırmacının pusulasıdır.