Câfer el-Huldî: İlk Sûfî Tabakâtı, Meşâyih Hikmetleri ve Rabbani Edep Külliyâtı

İslam tasavvufunun sözlü ve dağınık haldeki hatıratını, menâkıbını ve hikmetlerini ilk kez sistemli birer ilim ve tarih disiplini haline getiren büyük arif ve kâtip, Ebû Muhammed Câfer b. Muhammed b. Nusayr el-Huldî'dir (ö. 348/959). Bağdat'ın Dicle nehri kıyısındaki meşhur Kasrü'l-Huld semtinde ikamet etmesi sebebiyle 'el-Huldî' nisbesiyle şöhret bulmuştur. Aynı zamanda sepet ve hasır örerek elinin emeğiyle geçindiği için 'el-Havvâs' unvanıyla da anılır.

Huldî, küçük yaşlardan itibaren hadis ve fıkıh meclislerine devam etmiş; devrin büyük hadis hafızlarından semâda bulunmuştur. Ancak onun asıl talihi, Bağdat mektebinin pîri Cüneyd-i Bağdâdî'nin manevî halkasına intisap etmesiyle açılmıştır. Cüneyd'in meclislerinde yalnız bir mürid değil; aynı zamanda onun her kelamını, her suskunluğunu ve meclisteki büyük ariflerin müzakerelerini kayda geçiren bir sır kâtibi ve irfan hafızası olmuştur.

Câfer el-Huldî, Cüneyd-i Bağdâdî'nin en güvendiği ve vefatına kadar yanından ayırmadığı en has talebelerindendi. Cüneyd, tevhid ve sahv vadisinde en derin incelikleri ifade ettiğinde, meclistekilerin çoğu bu sözlerin heybetinden donakalırken; Huldî elindeki divit ve kağıtla bu semavî hakikatleri harf harf kaydetmiştir. Cüneyd-i Bağdâdî bir gün Huldî'ye bakarak: 'Sen bizim sözlerimizin emînisin, Allah senin hafızanı bu ümmetin velilerine kalkan eylesin' diye dua etmiştir.

Cüneyd dar-ı bekaya irtihal edeceği vakit, başucunda Kur'an tilavet eden ve onun son vasiyetlerini dinleyen yine Câfer el-Huldî olmuştur. Cüneyd'in vefatının ardından Bağdat'taki irfan meclisleri Huldî'nin etrafında toplanmış; herkes Cüneyd'in, Nûrî'nin, Harrâz'ın ve Rüveym'in sözlerini öğrenmek için Huldî'nin kapısını çalmıştır. Huldî, rivayet ettiği her kelamı bizzat sahibinden işittiği günkü tazelikle nakletmiştir.

İslam kütüphaneciliğinde ve biyografi yazıcılığında Câfer el-Huldî bir dönüm noktasıdır. O devirde hadisçilerin tabakât kitapları (İbn Sa'd gibi) mevcut iken, sûfilerin ahvalini ve hikmetlerini toplayan müstakil bir tabakât eseri yoktu. Huldî, kaleme aldığı 'Hikâyâtü'l-Meşâyih' (veya Kitâbü'l-Hades) adlı şaheseriyle tasavvuf tarihçiliğinin ilk kurucu babası olmuştur.

Huldî bu eserinde 130'dan fazla büyük şeyhin hayatını, seyrüsülûk usullerini, vecd anlarındaki sözlerini ve menkıbelerini toplamıştır. O, sıradan bir menkıbe anlatıcısı değil; hadis usulündeki cerh ve ta'dîl disiplinini tasavvuf menkıbelerine uygulayan titiz bir muhakkiktir. Kaynağını bizzat görmediği veya mutemet bir râviden işitmediği hiçbir kıssayı kitabına almamıştır. Bu eseriyle Huldî, tasavvufun hurafelerden arınmış nebevî tarihini inşa etmiştir.

Câfer el-Huldî'nin en büyük hizmetlerinden biri, tasavvufun köklerinin sonradan uydurulmuş bir bid'at olmadığını; bilakis Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) Mescid-i Nebevî'de bizzat yetiştirdiği 'Ashâb-ı Suffe'ye dayandığını tarihi vesikalarla ispat etmesidir. Huldî, Ebû Hüreyre, Ebû Zer el-Gıfârî, Selmân-ı Fârisî ve Bilâl-i Habeşî gibi Suffe ashabının zühd ve ibadet hayatını, Hasan-ı Basrî ve Veysel Karanî üzerinden Cüneyd ve Sırrî mektebine bağlayan kesintisiz bir irfan silsilesi kurmuştur.

Huldî şöyle derdi: 'Bizim yolumuz, Resûlullah'ın (s.a.v.) Suffe ashabına öğrettiği tecerrüd ve zikir yoludur. Kim bu silsileden koparsa onun dervişliği batıldır.' Bu tarihi vukûfiyet, o devirde Mutezile ve felsefecilerin tasavvufa yönelttiği 'İslam dışı unsurlardan etkilenmiştir' iddialarını daha üçüncü asırda kökünden çürütmüştür.

Câfer el-Huldî, yalnız bir kütüphane âlimi değil; aynı zamanda çölün ve meşakkatin bizzat bağrında pişmiş büyük bir mücahiddir. Tarihî kaynaklar, Huldî'nin ömrü boyunca elli altı (56) defa Bağdat'tan Mekke'ye yürüyerek hacca gittiğini müttefikan nakleder. Bu seferlerin çoğunda bineksiz, azıksız ve yalnız başına seyahat etmiş; 'tevekkül-i mutlak' sırrını nefsi üzerinde tecrübe etmiştir.

Çöl fırtınalarında, susuzluk ve açlık anlarında Huldî'nin kalbindeki itminan hiçbir vakit sarsılmamıştır. Bir hac yolculuğunda çölün ortasında devesini kaybeden ve susuzluktan helak olmak üzere olan bir yolcuya rastlar. Huldî su kırbasındaki son damlayı o yolcuya verir. Yolcu: 'Sen ne içeceksin?' dediğinde Huldî tebessüm ederek: 'Benim susuzluğumu dindiren, senin canını bağışlayan Rabbimdir' der ve yoluna devam eder. Birkaç saat sonra çölün ortasında bir vaha gibi tatlı bir su pınarına rastlar.

Câfer el-Huldî, tasavvuf edebinin kurumsallaşmasında en mühim kaideleri vazetmiştir. Ona göre irfan yolunun sermayesi 'edep'tir. Edebi olmayanın ilmi cehalet, ibadeti ise riyâdır. Huldî mürid-mürşid münasebetlerini şu üç temel kurala bağlamıştır: Zahirde teslimiyet, batında hürmet ve fiiliyatta hizmet.

Huldî meclis âdâbı hakkında şöyle buyururdu: 'Büyüklerin meclisinde iki şeyini muhafaza et: Gözünü ve dilini. Gözünü onların kusurlarını aramaktan, dilini ise lüzumsuz sual ve itirazlardan koru. Zira şeyhinin kusurunu gören müridin feyz kapısı ebediyen kapanır.' Huldî'nin meclisleri, Bağdat'ta en yüksek edebin, huşûnun ve sükûnetin hakim olduğu nûrânî meclisler olarak şöhret bulmuştur.

Erken dönem tasavvufunda dervişler arasında keramet merakı zuhur ettiğinde, Câfer el-Huldî daima 'İstikamet kerametten üstündür' nebevî ilkesini hatırlatan bir muhafız olmuştur. Huldî'ye göre su üstünde yürümek veya havada uçmak bir üstünlük ölçüsü değildir; zira balıklar da suda yüzer, kuşlar da havada uçar. Asıl keramet, nefsin hevasına galebe çalıp şeriat-ı mutahharanın sınırları içinde dosdoğru yaşayabilmektir.

Kendisine intisap eden bir derviş: 'Efendim, falan zatın tayy-i mekân ettiğini söylüyorlar' dediğinde Huldî şöyle cevap vermiştir: 'İblis de bir anda şarktan garba ulaşıyor; fakat lanetlenmekten kurtulamıyor. Sen o adamın bir sünnet-i seniyyeyi terk edip etmediğine bak! Eğer sünnete harfiyen uyuyorsa kerameti haktır; değilse bir istidraç ve şeytan oyunudur.' Bu ikaz, tasavvufun keramet avcılığından korunmasını sağlamıştır.

Câfer el-Huldî, ilim ve irfan tahsili için yalnız Bağdat ile yetinmemiş; Suriye (Şam/Dımaşk), Mısır ve Hicaz bölgelerini defalarca dolaşmıştır. Her gittiği şehirde yaşayan velileri ziyaret etmiş, onların meclislerinde bulunmuş ve sohbetlerini kayda geçirmiştir. Dımaşk'ta Ebû Süleyman ed-Dârânî'nin talebeleriyle, Mısır'da Zünnûn-ı Mısrî mektebinin arifleriyle mülakatlar yapmıştır.

Bu seyahatler sayesinde Huldî, sadece Irak tasavvufunu değil; Şam'ın haşyet ve tefekkürünü, Mısır'ın aşk ve marifetini de nefsinde meczetmiştir. O, adeta İslam coğrafyasının canlı bir maneviyat kütüphanesi haline gelmiştir. Nereye gitse meclisler dolup taşmış, her beldenin uleması onun anlattığı meşâyih kıssalarını gözyaşlarıyla dinlemiştir.

Bugün elimizde bulunan en meşhur tasavvuf klasikleri incelendiğinde, Câfer el-Huldî'nin ismi hemen her sayfada bir altın sened olarak karşımıza çıkar. Ebû Abdurrahman es-Sülemî 'Tabakātü's-Sûfiyye'sinde Cüneyd, Sırrî ve Harrâz'a ait rivayetlerin ekseriyetini 'Haddesenî Câfer el-Huldî' diyerek nakleder. Ebû Nuaym el-İsfahânî 'Hilyetü'l-Evliyâ'da yüzlerce sahifeyi Huldî'nin zabıtlarına ayırmıştır.

Kuşeyrî'nin 'er-Risâle'sinde ve Hücvîrî'nin 'Keşfü'l-Mahcûb'unda geçen erken dönem tasavvuf ıstılahları ve menkıbeleri, Huldî'nin 'Hikâyâtü'l-Meşâyih' kitabının doğrudan iktibaslarıdır. Eğer Câfer el-Huldî bu kayıtları tutmasaydı, Bağdat mektebinin paha biçilmez mirası sözlü hafızada kalarak zamanla kaybolup gidecekti. Bu yönüyle Huldî, tasavvuf ilminin müdevvini ve koruyucusudur.

Câfer b. Muhammed el-Huldî, hicrî 348 (m. 959) senesinde Bağdat'ta seksen yılı aşan bereketli bir ömrün nihayetinde Hakk'a vuslat etmiştir. Cenazesi Şûnîziyye kabristanında, mürşidi Cüneyd-i Bağdâdî ve Sırrî-i Sekatî'nin kabr-i şeriflerinin civarına defnedilmiştir. Vefatıyla Bağdat, en büyük tarihçisini, en sadık sır kâtibini ve en edep timsali velîsini ebediyete uğurlamıştır.

Huldî'nin mirası, tasavvufun bir hayal veya afaki iddialar yığını olmadığını; sıdk, takva, sebat ve ilimle örülmüş somut bir tarihî gerçeklik olduğunu cümle aleme tebliğ etmektedir. Onun açtığı tabakât yolu, sonradan Attâr'ın Tezkire'sine, Câmî'nin Nefahât'ına ve Taşköprizâde'nin Şakâyık'ına ilham kaynağı olmuştur. Câfer el-Huldî, velâyet tarihinin başyazarı olarak irfan semasında kıyamete kadar parıldayacaktır.