Câbir b. Hayyân: Kozmik Simyâ, Mîzân-ı Hurûf ve Havâssü'l-Eşyâ Külliyâtı

Hicri 2. yüzyılda (Miladi 8. yy) Kûfe'de yetişen Ebû Mûsâ Câbir b. Hayyân (v. 200/815), Batı dünyasında 'Geber' adıyla tanınan, modern kimyanın kurucusu ve İslam ezoterik Havas ilminin en büyük simyacısıdır. Câbir, eserlerinde ilmini Ehl-i Beyt'in büyük kutbu İmam Ca'fer-i Sâdık'tan (a.s.) aldığını iftiharla belirtir: 'Efendim Ca'fer b. Muhammed bana buyurdu ki: Tabiatın mîzânını bilmeyen, hikmet denizinde boğulur.' Câbir; imbiği, damıtmayı, kristalleştirmeyi ve sülfürik/nitrik asitleri keşfetmiş, laboratuvar deneyini metafizik irfanla birleştirmiştir.

Halkın zihninde simyâ (alchemy); değersiz madenleri altına dönüştürerek zengin olma hırsı gibi algılansa da, Câbir b. Hayyân'ın ekolünde simyâ kozmik bir tekâmül bilimidir. Madenler yeryüzünün rahminde ezelî bir olgunlaşma sürecindedir; kurşun, kalay ve bakır aslında 'hasta altın'dır. Simyacının vazifesi, tabiatın binlerce yılda yapacağı arınmayı ilahi mizanla laboratuvarda hızlandırmaktır. Bunun ruhanî karşılığı ise; nefis cevherini günah ve gaflet cürufundan arındırıp saf ruhanî 'altın' (İnsân-ı Kâmil) haline getirmektir.

Câbirî metafiziğin en temel direği İlmü'l-Mîzândır. Mülk Sûresi 3. âyette buyrulan: 'Rahmân'ın yaratışında hiçbir düzensizlik göremezsin' sırrınca; kâinattaki her cisim sıcaklık, soğukluk, kuruluk ve nemlilik niteliklerinin kesin matematiksel oranlarıyla halk edilmiştir. Câbir, Yunan felsefesindeki nitelikleri soyut olmaktan çıkarıp gram, dirhem ve sayısal derecelere bağlamıştır. Mizan; Hakk'ın adaletinin maddedeki cetvelidir.

Câbir'e göre bütün madenler iki ana ilkenin birleşiminden doğar: Cıva (el-Zibak); madenin değişken, parlak, nemli ve dişil ilkesini; Kükürt (el-Kibrît) ise sabit, sıcak, kuru ve eril ilkesini temsil eder. Bu iki ilke mükemmel bir saflık ve oranda birleştiğinde 'Altın' (Şems / Güneş) doğar. Oranlar bozulduğunda gümüş, bakır, demir veya kurşun meydana gelir. Bu kimyasal teori, asırlar sonra modern element ve valans teorisine ilham vermiştir.

Câbir'in simyasında her maddenin bir 'zâhirî' (dış görünüş), bir de 'bâtınî' (içsel potansiyel) tabiatı vardır. Örneğin kurşun dıştan soğuk ve kurudur; fakat bâtınında sıcaklık ve nemlilik gizlidir. Altın ise dıştan sıcak ve nemli, içten soğuk ve kurudur. Simyacı, maddenin içindeki gizli potansiyeli dışa çıkarıp dıştaki kabalığı içe çekerek (kalb / dönüştürme) cevheri aslına rücu ettirir.

Câbir b. Hayyân'ın en hayret verici ilimlerinden biri, Arap harfleri ile maddelerin kimyasal ağırlıkları arasındaki bağı kurduğu Mîzânü'l-Hurûftur. Bir nesnenin adını oluşturan harflerin Ebced değerleri ve fonetik özellikleri, o nesnenin tabiatındaki dört unsurun ağırlık dağılımını verir. Câbir, Grekçe veya Farsça isimleri Arapça köklerine irca ederek maddenin gizli kimyasını dil analiziyle deşifre etmiştir. Bu ilim, ses dalgalarının madde üzerindeki moleküler tesirini öngören bir erken kuantum fiziğidir.

Câbir'in Kitâbü'l-Havâs adlı eseri; madenlerin, bitkilerin ve canlıların yaydığı görünmez manyetik çekim (sempatia) ve itim (antipatia) kuvvetlerini inceler. Mıknatısın demiri çekmesi gibi, her nebatın ve madenin insan bedeni ve aurası üzerinde gizli bir tesiri (havassı) vardır. Bu ilim büyü değil; Allah'ın eşyaya kodladığı gizli fiziksel ve biyomanyetik kanunlardır.

Câbirî külliyatta 'İksir' (el-İksîr); çok küçük bir miktarı dahi devasa madde yığınlarını anında dönüştüren, moleküler yapıyı saflaştıran katalizör cevherdir. Tasavvufta bu kavram; bir velinin müridin kalbine tek bir nazarla bakarak onun nefsaniyetini nura tebdil etmesini remzeder (Nazar-ı İksir).

Câbir talebelerine şöyle vasiyet eder: 'Deney yapmayan, gözlemlemeyen ve bizzat elini kimyasal fırına sokmayan kimse hakiki âlim olamaz. Ancak amelinden önce takva, sır tutma ve sabır gerekir. Kibirli ve sabırsız kimse asla simyaya vakıf olamaz.' Câbir, deney aletlerini hassas terazilerle kurmuş, modern laboratuvar metodolojisinin ahlaki temellerini atmıştır.

Modern çağda atom altı parçacıkların ve nükleer füzyonun (örneğin kurşunun cıvaya veya altına dönüştürülmesinin nükleer fizikte mümkün kılınması), Câbir b. Hayyân'ın 'madenlerin tekâmülü ve atomik dönüşüm' tezini doğrulamıştır. Câbir, madenin ruhsuz bir yığın olmadığını, ilahi bir mizanla sürekli titreşen canlı bir nizam olduğunu asırlar önce haykırmıştır.