Câbir b. Hayyân ve Kitâbü'l-Havâssi'l-Kebîr: Tabiat Havassı, Esrârü'l-Meâdin ve İlm-i Mîzân Külliyâtı

Ebû Mûsâ Câbir b. Hayyân el-Ezdî et-Tûsî el-Kûfî (yaklaşık 101-197 / 721-815), hem İslâm Doğu medeniyetinde hem de Orta Çağ Latin dünyasında (Geber adıyla) kimyanın ve deneysel tabiat araştırmalarının babası kabul edilir. Horasan’ın Tûs şehrinde doğup genç yaşta devrin ilim ve felsefe merkezi olan Kûfe’ye yerleşen Câbir; felsefe, tıp, astronomi, riyâziye ve bilhassa madenler ve tabiî cisimlerin havassı üzerinde devrim mahiyetinde eserler vermiştir.

Câbir b. Hayyân, eserlerinin pek çok yerinde kendisini Ehl-i Beyt’in büyük imamı Hz. Câ’fer-i Sâdık’ın (v. 148/765) talebesi olarak zikreder: 'Hocam Câ’fer b. Muhammed bana emretti ki...' diyerek başlattığı tahliller, onun hem zâhirî laboratuvar deneylerini hem de bâtınî-tasavvufî tefekkürünü İmam Câ’fer’in ilim meclisinden devraldığını gösterir. Câbir’in ilmî metodolojisi, kuru bir maden eritme zanaatı (san’atü’l-kîmiyâ) değil; tabiatın ilâhî kelimelerini ve kozmik ahengini okuma çabasıdır.

«Kimyevî ameliyelerimiz birer sihirbazlık değildir; tabiatın koynunda gizlenmiş olan ilâhî mîzânı keşfetmek ve noksan olanı kemâle erdirmektir.» — Câbir b. Hayyân

Abbâsîlerin ünlü Bermekî ailesinin himayesinde Bağdat ve Kûfe laboratuvarlarında çalışan Câbir; damıtma, süblimleştirme, kalsinasyon ve kristalleştirme gibi kimyanın temel operasyonel yöntemlerini sistematize eden ilk büyük dehadır.

Câbir b. Hayyân’ın devasa külliyâtı içerisinde en mühim şaheserlerinden biri Kitâbü’l-Havâssi’l-Kebîr’dir (Büyük Havass Kitabı). Bu eser, klasik Aristo fiziğinin sınırlarını aşarak tabiattaki cisimlerin yalnızca görünen kütle, hacim ve renklerinden ibaret olmadığını; her varlığın kendine has gizli bir tesir gücüne (hâssa / havâss) sahip olduğunu ortaya koyar.

Havass kavramı, Câbir’in sisteminde modern fiziğin manyetizma, rezonans ve kimyasal çekim (affinite) dediği kuvvetlerin ilk felsefî ifadesidir. Mıknatısın demiri çekmesi, bazı bitkilerin zehirleri nötralize etmesi veya belirli madenlerin birbiriyle birleştiğinde bambaşka bir mahiyet kazanması, Câbir’e göre tesadüfî değil, tabiatın derin katmanlarına nakşedilmiş melekûtî kanunlardır.

• Câzibe ve Dâfia (Çekim ve İtim): Varlıklar arasındaki sempatik ve antipatik münasebetlerin keşfi.
• Madenî Havâss: Altın, gümüş, bakır, demir, kalay, kurşun ve cıvanın metafizik ve kimyevî hususiyetleri.
• Nebatî ve Hayvanî Havâss: Canlı organizmalardan elde edilen organik yağların, asitlerin ve ruhların tahlili.

Câbir, havassı incelerken efsanelere ve büyücülük hurafelerine iltifat etmemiş; her iddiayı bizzat potasında (bûta) eriterek, imbikten (enbîk) geçirerek deney süzgecinden geçirmiştir.

Câbir b. Hayyân felsefesinin kalbi İlm-i Mîzân’dır (Denge İlmi). Bu doktrine göre kâinatta var olan hiçbir şey kör bir tesadüfün eseri değildir; Kur’ân-ı Kerîm’in 'Biz her şeyi bir ölçü (kader/mîzân) ile yarattık' (el-Kamer, 54/49) âyetinin tecellîsi olarak her cisim belirli sayısal oranlar ve geometrik dengelerle var edilmiştir.

Câbir, tabiatın dört temel keyfiyetini (sıcaklık, soğukluk, kuruluk, yaşlık) harflerin Ebced değerleriyle ve belirli sayısal oranlarla (özellikle 1, 3, 5, 8 serisi ve toplamı olan 17 sayısı) ilişkilendirmiştir. Bir maddenin kimyasal yapısını anlamak, o maddenin ihtiva ettiği keyfiyetlerin mîzânını (oranını) hesaplamaktan geçer.

«Mîzânı bilmeyen kimse, simya ve tabiat ilminde körler gibi el yordamıyla yürür; her cismin bir ağırlığı, bir derecesi ve ilâhî bir nisbeti vardır.» — Câbir b. Hayyân

İlm-i Mîzân; modern kimyadaki stokiyometri, atom ağırlıkları ve valans kavramlarının bin yıl önceki felsefî öncüsüdür. Câbir, niteliksel dünyayı niceliksel (matematiksel) bir dille ifade etmeye çalışan ilk İslâm bilginidir.

Câbir’in en özgün teorilerinden biri, her madenin ve cismin iki zıt kutba sahip olduğu fikridir: 'Zâhir' (dış görünüşteki nitelik) ve 'Bâtın' (içte gizlenmiş hakiki potansiyel). Bir madenin dışı soğuk ve kuru ise, onun içi mutlaka sıcak ve yaştır. Kâinattaki kozmik denge, bu zıt kutupların birbirini dengelemesiyle ayakta durur.

Simyacının vazifesi, bir cismin dışındaki arızî niteliği içeriye çekip, içindeki gizli cevheri dışarıya çıkarmaktır (izhârü’l-bâtın ve ıbtânü’z-zâhir). Örneğin kurşun veya bakır gibi 'hastalıklı' kabul edilen adi madenlerin içi aslında saf altın potansiyeline sahiptir; simyevî muamele bu potansiyeli açığa çıkarma sanatıdır.

• Harâret (Sıcaklık): Faal, ayrıştırıcı ve yükseltici ilke (Ateş unsuru).
• Bürûdet (Soğukluk): Birleştirici, dondurucu ve sükûnet verici ilke (Su unsuru).
• Yübûset (Kuruluk): Şekil verici, sınır koyucu ve sertleştirici ilke (Toprak unsuru).
• Rutûbet (Yaşlık): Şekil kabul edici, akışkan ve yumuşatıcı ilke (Hava unsuru).

Bu dört keyfiyetin dengeli terkibi 'sıhhat' (kemâl/altın), dengesiz terkibi ise 'maraz' (hastalık/adi madenler) olarak adlandırılır.

Kimya tarihine 'Kükürt-Cıva Teorisi' olarak geçen ve yüzyıllar boyunca hem Doğu hem de Batı bilimini yöneten model bizzat Câbir b. Hayyân tarafından formüle edilmiştir. Câbir’e göre yerkürenin derinliklerinde madenler, göksel gezegenlerin ışınları ve yer altı harareti altında iki temel prensibin birleşmesinden doğar:

Birincisi Kükürt (Kibrît) olup sıcak, kuru, yanıcı ve 'eril' cevheri temsil eder; ikincisi Cıva (Zeybak) olup soğuk, yaş, akışkan, uçucu ve 'dişil' cevheri temsil eder. Yeryüzündeki yedi ana maden (Altın/Güneş, Gümüş/Ay, Bakır/Venüs, Demir/Mars, Kalay/Jüpiter, Kurşun/Satürn, Cıva/Merkür) bu iki prensibin saflık ve birleşme derecesine göre teşekkül eder.

«Eğer kükürt ve cıva en saf derecede, en mutedil bir hararetle ve kusursuz bir mîzân ile birleşirse ortaya Altın çıkar; bu bileşimde bir noksanlık veya yabancı tortu bulunursa diğer madenler vücut bulur.»

Bu teori, metallerin sabit ve değişmez türler olmadığını, aksine aynı kökten gelen olgunlaşma aşamaları olduğunu savunarak modern transmutasyon (element dönüşümü) fikrinin kapısını aralamıştır.

Câbir b. Hayyân’ın metinlerinde el-İksîr (Arapça el-İksîr kelimesinden Latince Elixir’e geçmiştir), madenlerdeki dengesizliği tedavi eden bir 'şifalı ilaç' olarak tanımlanır. Câbir adi madenleri hasta birer beden, iksiri ise o bedendeki zıtlıkları derhal dengeleyip onu kemâl seviyesine (altına) ulaştıran mükemmel bir tıp ilacı gibi görür.

İksir sadece madenleri değil, insan bedenini ve hatta insan ruhunu da arındıran çok katmanlı bir kavramdır. Câbir iksirleri üç mertebeye ayırır:

1. Birinci Mertebe İksir: Madenin sadece dış rengini veya zâhirî cilasını değiştiren basit iksirler.
2. İkinci Mertebe İksir: Madenin iç yapısını belirli bir ölçüde dönüştüren lakin kalıcı olmayan ara iksirler.
3. Üçüncü Mertebe (Büyük İksir / İksîr-i A'zam): Madenin zatını, cevherini ve mîzânını ebediyen asil madene (altın veya gümüşe) çeviren, bir zerresi binlerce kat kütleyi kemâle erdiren mükemmel terkip.

Tasavvuf ehli daha sonra bu iksir tabirini mürşid-i kâmilin feyizli nazarına teşmil etmiş; 'Nazar-ı pîr iksîr-i a'zamdır' diyerek ham nefisleri altın kalbe dönüştüren manevî himmeti bu kavramla anlatmıştır.

Câbir b. Hayyân’ın Kitâbü’l-İstidmâm ve Kitâbü’t-Tecmî' gibi en cüretkâr risalelerinde yer alan 'Tekvîn' teorisi, insanın tabiat kanunlarını tam manasıyla çözdüğü takdirde laboratuvarda canlı benzeri yapılar veya organik organizmalar üretebileceği iddiasıdır.

Câbir bu teoride ilâhî yaratmaya ortak olma iddiasında bulunmaz; bilakis tabiatın Yaratıcı tarafından konulmuş üreme, çürüme ve mayalanma mekanizmalarını taklit ederek (muhâkât-ı tabiat) tabiî süreçleri hızlandırma prensibine dayanır. Yumurtanın kuluçka makinesinde civcive dönüşmesi gibi, belirli kimyevî bileşenlerin doğru hararet ve menziller altında bir araya getirilmesiyle hayatın filizlenebileceğini savunur.

«Biz yeni bir kanun vaz' etmiyoruz; Allah’ın mevcudatta var ettiği kanunları anlıyor ve tabiatın kendi içinde binlerce yılda yaptığı işi imbiklerimiz vasıtasıyla günlere sığdırıyoruz.»

Bu yaklaşım, modern biyoteknoloji, klonlama ve sentetik biyolojinin felsefî tarihteki ilk kuramsal öncüsü olarak kabul edilmektedir.

Câbir b. Hayyân sadece teorik bir filozof değil, bizzat elleriyle aletler tasarlayan büyük bir deney ustasıdır. Kûfe’de 200 yıl sonra yol yapımı sırasında tesadüfen bulunan laboratuvar kalıntıları ve altın eritme potaları, onun pratik sahadaki muazzam titizliğini tevsik etmiştir.

Câbir’in icat ettiği veya geliştirerek kimya tarihine kazandırdığı temel aletler ve maddeler şunlardır:

• el-Enbîk (İmbik): Sıvıları buharlaştırıp yoğunlaştırarak saflaştıran damıtma cihazı (Alembic).
• Nitrik Asit (Kezzap), Sülfürik Asit (Zaç Yağı) ve Hidroklorik Asit (Tuz Ruhu): Madenleri çözen inorganik asitlerin ilk defa keşfedilmesi.
• Kral Suyu (Aqua Regia): Altını dahi eritebilen nitrik asit ve hidroklorik asit karışımının formüle edilmesi.
• Kalsinasyon ve Kristalizasyon Fırınları: Madenlerin oksitlenmesi ve kristal halde saflaştırılması usulleri.

Câbir, 'Ameliye yapmayan, tecrübe etmeyen kimse asla bu ilmin sırrına eremez' diyerek teorinin mutlaka deneyle test edilmesi gerektiği kuralını felsefeye yerleştirmiştir.

Câbir b. Hayyân ekolünde simya çift yönlü bir aynadır: Dışarıda maddeler üzerinde yapılan her arındırma işlemi, içeride simyacının kendi nefsi üzerinde gerçekleştirdiği manevî bir riyâzetin sembolüdür. Madenin pastan ve kirden arındırılması, kalbin mâsivâdan ve nefsanî günahlardan temizlenmesine tekabül eder.

Câbir’e göre kâinat 'Büyük İnsan' (el-İnsânü’l-Kebîr), insan ise 'Küçük Âlem'dir (el-Âlemü’s-Sagîr). Maddenin geçirdiği dört safha (çürüme/siyahlık, yıkanma/beyazlık, mayalanma/sarılık ve kemâl/kırmızılık), dervişin seyr-u sülûkta geçtiği nefs-i emmâreden nefs-i kâmileye uzanan mertebelerin remzidir.

«Altın aramak için yola çıkan kimse, eğer kendi kalbini altına dönüştüremezse, dışarıda bulduğu sarı maden onun için ancak bir felaket ve vebâl olur.»

Bu sebeple Câbir, talebelerine temiz bir ahlâk, riyâdan uzak bir niyet, oruç ve dua ile laboratuvara girmelerini şart koşmuştur.

Câbir b. Hayyân’a izafe edilen 3.000’den fazla risale (Câbirengiz Külliyâtı), İslâm dünyasında Râzî, Bîrûnî, İbn Sînâ ve Mesleme el-Mecrîtî gibi dâhileri derinden etkilemiş; 12. yüzyıldan itibaren Toledo ve Salerno tercüme mektepleri vasıtasıyla Latinceye çevrilmiştir.

Albertus Magnus, Roger Bacon, Thomas Aquinas ve Paracelsus gibi Batılı mütefekkirler kimyayı ve madenler felsefesini doğrudan Câbir’in (Geber) tercüme edilen metinlerinden tahsil etmişlerdir. 'Câbir olmasaydı modern kimyanın doğuşu asırlarca gecikirdi' tespiti, bilim tarihçisi George Sarton ve Paul Kraus tarafından ittifakla teyit edilmiştir.

Câbir b. Hayyân, aklî tecrübe ile bâtınî hikmeti, matematiksel mîzân ile melekûtî havassı tek bir muazzam potada eriten, İslâm medeniyetinin yetiştirdiği en parlak ilim dâhilerinden biridir.