Câbir b. Hayyân ve Kitâbü'l-Havâss: Simya Felsefesi, Mîzânü'l-Hurûf ve Madenlerin Bâtınî Dönüşümü Külliyâtı

İslâm bilim ve irfan tarihinin en gizemli, en velûd ve en etkili şahsiyetlerinden biri olan Ebû Mûsâ Câbir b. Hayyân (Batı dünyasında Geber olarak bilinir), modern kimyanın babası ve İslâm simya felsefesinin tartışmasız kurucusudur. Horasan'ın Tûs şehrinde doğup genç yaşta Kûfe'ye yerleşen Câbir, burada dönemin Ehl-i Beyt imamı ve büyük hikmet kutbu Hz. İmam Câfer-i Sâdık'ın (a.s) halka-i tedrîsine intisap etmiştir.

Câbir, kaleme aldığı yüzlerce risalede sık sık şu hürmetkâr ifadeyi kullanır:

«Mevlâm ve üstâdım Câfer b. Muhammed bana buyurdu ki: Ey Câbir! Tabiatın bâtınındaki mîzânı bilmeyen, madenlerin sırrına eremez ve hikmet tahtına oturamaz.» — Câbir b. Hayyân, Kitâbü'l-Havâss

Bermekî ailesinin himayesinde Bağdat sarayında çalışan Câbir, Bermekîlerin tasfiyesinden sonra Kûfe'ye dönerek gizli laboratuvarında çalışmalarını sürdürmüş; ölümünden iki asır sonra Kûfe'de bulunan laboratuvarında havanlar, imbikler ve kimyasal maddeler gün ışığına çıkarılmıştır.

Câbir b. Hayyân'ı antik İskenderiye ve Hellenistik simyacılarından ayıran en belirleyici vasıf, simyayı soyut büyü ve mitolojiden arındırarak laboratuvar deneyine (el-amel) dayandırmış olmasıdır. Câbir, bir teorinin doğrulanması için mutlaka fırında, imbikte ve terazide sınanması gerektiğini vazetmiştir.

Câbir'in icat ettiği ve geliştirdiği temel kimya aletleri ve yöntemleri:

• el-İnbîk (İmbik): Sıvıları buharlaştırıp yoğunlaştırarak saflaştıran damıtma cihazı. Modern kimyadaki 'alembic' kelimesi doğrudan Câbir'in imbikinden türemiştir.
• Kükürt ve Cıva Arındırma Fırınları (el-Etûn): Yüksek sıcaklıklarda madenleri eriten ve oksitleyen kalsinasyon fırınları.
• Temel Kimyasal Süreçler: Damıtma (taktîr), süblimleşme (tas'îd), süzme (tersîh), kristalleştirme (tebelvür) ve çözündürme (tahlîl).

Câbir, hidroklorik asit (tuz ruhu), nitrik asit (kezzap), sülfürik asit (zaç yağı) ve bu ikisinin karışımıyla altını bile eriten Kral Suyu'nu (Aqua Regia) tarihte ilk defa sentezleyen dâhîdir.

Câbir'in simya ontolojisi, Aristo'nun dört unsur (ateş, hava, su, toprak) teorisini derinleştirerek Dört Tabiat (et-tabâi'u'l-erba'a) esasına oturtur. Ona göre her madde, bu dört tabiatın belirli oranlarda birleşmesinden teşekkül eder:

Câbir'e göre madenlerin birbirine dönüşmesi (tahvîl), maddenin zâhirindeki tabiatları bâtınına, bâtınındaki tabiatları ise zâhirine çıkarma ameliyesinden ibarettir. Örneğin kurşunun bâtınında altın gizlidir; simyacının vazifesi kurşundaki aşırı soğukluk ve kuruluğu dengeleyerek onda gizli olan sıcaklık ve yaşlığı açığa çıkarmaktır.

Câbir b. Hayyân'ın kimya tarihine kazandırdığı en etkili kuramlardan biri Kükürt-Cıva Teorisidir. Câbir'e göre yerkabuğunun derinliklerinde tüm madenler iki ana prensibin birleşmesinden meydana gelir:

• Kükürt (el-Kibrît): Sıcak ve kuru buharların temsilcisi; yanıcılığı, sertliği ve rengi verir (eril prensip).
• Cıva (ez-Zeybak): Soğuk ve yaş buharların temsilcisi; eriyebilme, dövülebilme ve metalik parlaklığı verir (dişil prensip).

Eğer kükürt ve cıva en saf derecede ve mükemmel bir kozmik mîzân ile birleşirse Altın (Zeheb) meydana gelir. Cıva saf fakat kükürt biraz kusurlu ise Gümüş (Fidda) oluşur. Bileşenlerdeki kirlilik ve dengesizlik arttıkça sırasıyla bakır, demir, kalay ve kurşun teşekkül eder.

Bu teori, Robert Boyle ve Lavoisier devrine kadar bin yıl boyunca dünya kimyasına yön veren ana doktrin olmuştur.

Câbir'in sisteminin kalbi İlm-i Mîzândır (Terazi / Ölçü İlmi). Kur'ân-ı Kerîm'in Rahmân Sûresi 7-9. âyetlerinde vurgulanan ilâhî mîzânı tabiata tatbik eden Câbir, kâinatta hiçbir şeyin rastgele olmadığını, her cismin riyâzî bir vezinle yaratıldığını savunur:

«Allah her şeyi bir mîzân ile takdir etmiştir. Kim kâinattaki bu ilâhî terazinin nispetlerini bilirse, tabiatın efendisi olur; maddeleri dilediği gibi tanzim edebilir.» — Câbir b. Hayyân, Kitâbü'l-Mîzân

Câbir'in geliştirdiği mîzân sisteminde temel sayı dizisi 1, 3, 5, 8 sayılarıdır. Bu dört sayının toplamı 17 eder. Câbir'e göre 17 sayısı, maddenin kemâl anahtarıdır. Bir madenin dört tabiatı (sıcaklık, soğukluk, kuruluk, yaşlık) bu 17 derecelik mîzân cetveline göre dengelendiğinde felsefe taşı (iksir) tecelli eder.

Câbir b. Hayyân'ın simya ile Havas ilmini en derin şekilde birleştirdiği alan Mîzânü'l-Hurûf (Harflerin Terazisi) nazariyesidir. Pisagorcu harf mistisizmi ile İslâmî kelâm ontolojisini meczeden Câbir'e göre, bir nesnenin Arapça adı ile onun fiziksel ve kimyasal özellikleri arasında fıtrî ve bâtınî bir irtibat vardır.

Sistemin işleyişi şöyledir:

1. 28 Arap harfi dört unsura (ateş, hava, su, toprak) ve dört tabiata taksim edilir.
2. Bir madenin (örneğin Kurşun = Usrub veya Bakır = Nühâs) ismini oluşturan harfler çözümlenir.
3. Harflerin ebced değerleri ve elementel sınıfları hesaplanarak, o madenin zâhirinde ve bâtınında hangi tabiatların kaç birim bulunduğu riyâzî olarak tespit edilir.

Câbir, bu yöntemle madenlerin kimyasal analizini harflerin geometrisi üzerinden yapmaya çalışmış ve dil ile madde arasında köprü kurmuştur.

Simyanın nihai gayesi kabul edilen el-İksîr (Felsefe Taşı / Lapis Philosophorum), Câbir b. Hayyân'ın metinlerinde iki boyutlu olarak ele alınır: zâhirî boyut ve bâtınî boyut.

1. Zâhirî İksir (Maddî Şifâ ve Simya): Câbir'e göre iksir, madenlerin hastalığını iyileştiren bir ilaçtır. Kurşun veya bakır, 'hasta ve noksan' madenlerdir; iksir ise bu madenlerdeki noksanlığı tamamlayarak onları en sağlıklı maden olan altına dönüştüren katalizördür.

2. Bâtınî İksir (Nefsin Simyası): Tasavvuf ehlinin (özellikle İbnü'l-Arabî ve Mevlânâ) Câbir'den ödünç aldığı bu kavrama göre, hakiki iksir mürşid-i kâmilin nazarı ve zikrullahtır. İnsan nefsi kaba bir bakır veya paslı bir demir gibidir; ilâhî aşk iksiri dokunduğunda nefis arınır, masivâdan soyunur ve saf altın kıvamında İnsân-ı Kâmil mertebesine yükselir.

Câbir'in en hacimli ve meşhur eserlerinden biri olan Kitâbü'l-Havâssi'l-Kebîr (Büyük Havâs Kitabı), tabiatta bulunan madenlerin, bitkilerin ve canlıların zâhirî duyularla algılanamayan gizli kuvvetlerini (havâss) inceler.

Eserde incelenen temel esrarengiz hadiseler:

• el-Mıknâtîs (Manyetizma): Demiri uzaktan çeken mıknatıs taşının bu kuvveti nereden aldığı tahlil edilir. Câbir bunu, madenin bâtınındaki görünmez nûrânî çekim kuvvetiyle açıklar.
• Sempatik ve Antipatik Münasebetler: Bazı maddelerin birbirini sevmesi ve çekmesi (örneğin kehribarın samanı çekmesi), bazılarının ise birbirinden kaçması (su ile yağın karışmaması).
• Panzehirler ve Zehirlerin Havassı: Yılan ve akrep zehirlerine karşı tabiattaki minerallerin ve nebatatın yaydığı koruyucu frekanslar.

Câbir, bu gizli özellikleri incelemenin sihre değil, tabiatın henüz keşfedilmemiş fiziksel ve biyolojik yasalarını araştırmaya dayandığını ısrarla vurgular.

Câbir külliyâtının en çok tartışılan ve en gizemli bölümlerinden biri Kitâbü't-Tecmî'de geçen Takvîn (yapay canlı üretimi) nazariyesidir. Câbir, eğer bir canlının bünyesindeki elementler, sıcaklık ve nem dengeleri tam olarak bilinir ve laboratuvarda taklit edilirse, cansız maddelerden canlı formların neşet edebileceğini (spontane jenerasyon benzeri) iddia etmiştir.

Bu iddia, o çağda hem kelâmcılar tarafından ağır şekilde eleştirilmiş hem de ezoterik çevrelerde büyük bir efsaneye dönüşmüştür. Ancak modern bilim felsefecileri, Câbir'in bu fikirlerini modern sentetik biyolojinin, biyokimyanın ve genetik mühendisliğinin felsefî ve teorik bir öncüsü olarak yorumlamaktadırlar.

Câbir'e göre simyacı yeni bir şey yaratmaz; yalnızca Allah'ın tabiata koyduğu yaratılış kanunlarının sürelerini laboratuvarda hızlandırır.

Câbir b. Hayyân'ın eserleri, 12. yüzyıldan itibaren Chesterlı Robert, Gerard of Cremona ve Marcellin Berthelot gibi mütercimler tarafından Latinceye çevrilmiş; Batı'da Geber adıyla efsaneleşmiştir. Orta Çağ Avrupası'nda simya ve kimya ile uğraşan herkes (Albertus Magnus, Roger Bacon, Thomas Aquinas, Paracelsus) Geber'i 'üstatların üstadı' olarak kabul etmiştir.

Latinceye Summa Perfectionis Magisterii ve De Investigatione Perfectionis adlarıyla geçen eserler, Avrupa'da kimya laboratuvarlarının kurulmasını sağlamış; bugün kimyada kullandığımız Alkali (el-kalyî), Alkol (el-kuhl), İmbik (el-inbîk), İksir (el-iksîr) gibi onlarca temel terim Câbir'in mirası olarak dünya dillerine yerleşmiştir.

Câbir b. Hayyân, hem mikroskopik düzeyde kimyasal maddelerin terkibini çözen dâhiyane bir kimyager, hem de kâinatı ilâhî bir mîzân üzere kurulmuş kutlu bir mâbed olarak temaşa eden büyük bir İslâm hakîmidir.