Bursalı İsmâil Hakkı ve Rûhu'l-Beyân: İşârî Tefsir, Esrâr-ı Kur'ân ve Ledünnî İlimler Külliyatı

Osmanlı irfan coğrafyasının en velûd mutasavvıf, müfessir ve şairlerinden olan Bursalı İsmâil Hakkı (1653-1725), Aydos'ta doğmuş, Edirne ve İstanbul'da tahsil gördükten sonra Bursa'ya yerleşmiştir.

Azîz Mahmûd Hüdâyî Hazretleri'nin kurduğu Celvetiyye tarikatının dördüncü pîri kabul edilen İsmâil Hakkı, Şeyh Osman Fazlı el-İlâhî'nin dizinin dibinde manevî seyrini tamamlamıştır. Mürşidiyle birlikte Gazze'ye, Kıbrıs Mağusa sürgününe ve seferlere katılmış; imtihan ateşlerinde pişerek irfan makamına yükselmiştir.

Ömrü boyunca 100'den fazla eser telif etmiş, zâhirî ilimlerdeki kudreti ile bâtınî keşiflerin inceliğini tek bir dilde toplamayı başarmıştır.

İsmâil Hakkı'nın 23 yılda tamamladığı 10 büyük ciltten oluşan Rûhu'l-Beyân fî Tefsîri'l-Kur'ân, İslâm tefsir tarihinin en muhteşem işârî-sûfî tefsiridir. Eser, zâhirî hükümleri ve lügat tahlillerini ihmal etmeksizin âyetlerin bâtınî, işârî ve ledünnî boyutlarını keşfetmiştir:


Eserde Kuşeyrî'nin Letâifü'l-İşârât'ı, Kâşânî'nin tefsiri, Necmeddîn-i Dâye'nin Bahrü'l-Hakāyık'ı ve İbnü'l-Arabî'nin Fütûhât'ı derin bir ahenkle tahlil edilir.

Rûhu'l-Beyân'ın en ayırt edici edebî ve estetik hususiyeti, Arapça âyet izahlarının ardından Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî'sinden, Hâfız-ı Şîrâzî'den, Ferîdüddin Attâr'dan, Şeyh Sa'dî'den ve bizzat kendi divanından Türkçe-Farsça beyitler serpiştirmesidir.

Bir fıkhî veya kelâmî meseleyi incelerken birdenbire bir aşk beytiyle konuyu kalbî bir vecd seviyesine yükseltir. Bu metot, kuru aklî münakaşaları sâlikin gönlünde canlı bir müşahedeye çevirir.

Bursalı İsmâil Hakkı'ya göre kâinatın yaratılış mayası ve ilk tecellîsi Nûr-ı Muhammedî'dir. Kâf Sûresi'nden Nûr Sûresi'ne kadar tüm vahiy âyetlerinde Hakîkat-i Muhammediyye'nin parıltılarını gösterir.

Ona göre Hz. Peygamber (s.a.v.) sadece bir tarihsel elçi değil; 'Kozmik İnsân-ı Kâmil' ve Hakk'ın Zâtî sıfatlarının tam tecellîgâhıdır. Âlemler onun hürmetine ve onun nurundan halk edilmiştir; dolayısıyla her mümin kendi içindeki Muhammedî nuru uyandırmakla mükelleftir.

Celvetiyye mesleği, halvetten (yalnızlıktan) celvete (halkın arasına karışarak Hakk'ın tecellîlerini temaşa etmeye) geçiştir. İsmâil Hakkı, müridin dağlarda ve mağaralarda değil; cemiyetin ortasında, çarşıda ve pazarda kalbini Allah ile tutmasını vazetmiştir.

Nefis tezkiyesinde 'Yedi Nefis Mertebesi'ni (Emmâre, Levvâme, Mülhime, Mutmainne, Râdiye, Mardiyye, Kâmile) âyetlerin esrârıyla mezcetmiş; zikr-i cehrî ve zikr-i hafî usullerini detaylandırmıştır.

İsmâil Hakkı, tefsirinde ve Şerh-i Pend-i Attâr gibi eserlerinde Havas ve Hurûf ilminin derinliklerine temas etmiştir. Ona göre Kur'an harfleri ölü işaretler değil; melekût âleminden inen canlı varlıklardır:


Hurûf-ı mukattaaların (Elif-Lâm-Mîm, Yâ-Sîn, Tâ-Hâ) zikir çekimlerindeki titreşimlerinin ruh üzerindeki manyetik tesirlerini felsefî olarak temellendirmiştir.

Ömrünün son demlerinde kaleme aldığı Kitâbü'n-Netîce, İsmâil Hakkı'nın yetmiş küsur yıllık tefekkür, riyâzet ve mükâşefe hayatının damıtılmış özüdür. Eserde varlık, yokluk, kader, ölüm, berzah, mahşer ve fenâfillâh sırları veciz fasıllar halinde aktarılmıştır.

Eser, arkasından gelen Celvetî dervişleri ve Osmanlı ulemâsı için bir 'Ruh Rehberi' mesabesindedir.

1725 yılında Bursa'da dâr-ı bekāya irtihal eden Bursalı İsmâil Hakkı, bizzat inşa ettirdiği Câmi-i Şerîf'in haziresindeki türbesinde medfundur. Bursa halkı ve İslâm dünyası tarafından türbesi asırlardır feyiz ve niyaz mekânı olarak ziyaret edilmektedir.

Rûhu'l-Beyân tefsiri, günümüzde dahi hem akademik tefsir kürsülerinde hem de tasavvuf meclislerinde Kur'an'ın bâtınî deryasına dalmak isteyenlerin en güvenilir limanı olmaya devam etmektedir.

Bursalı İsmâil Hakkı Hazretleri, Rûhu'l-Beyân tefsirinde sûre başlarındaki hurûf-ı mukattaayı yalnızca zâhirî birer ses veya sır olarak bırakmaz; onları zât, sıfât ve ef'âl mertebelerinin şifreli anahtarları olarak ele alır. Elif-Lâm-Mîm terkibinde 'Elif' zât-ı mutlakı ve vahdeti, 'Lâm' Cebrâîl ve tecelli-i ilâhî vasıtalarını, 'Mîm' ise Nûr-ı Muhammedî ve kesret âlemini remzeder.

İsmâil Hakkı'ya göre hurûf-ı mukattaa, Arş-ı A'zam'ın sütunlarına kazınmış ilâhî frekanslardır. Her bir harf, o sûrenin hâdim ruhanîlerine ve o sûrede gizlenmiş esmâ-i hüsnâ tecellilerine açılan bir kapıdır. Ebced hesabı ve Cifr ilminin kaideleriyle harflerin sayısal mertebelerini mezceden müellif, Kur'an'ın nazmındaki harf dizilişlerinin rastgele olmadığını, kozmik hendesenin (kutsal geometri) kelâm suretine bürünmüş hali olduğunu ispat eder.

Celvetiyye tarikatının en büyük pîrlerinden olan İsmâil Hakkı, Rûhu'l-Beyân'ın her âyetinde sâlikin içsel yolculuğuna (seyr-i sülûk) dair bir rehberlik sunar. Celvet, kulun halvetten (yalnızlıktan) çıkarak Hakk'ın sıfatlarıyla bezenmiş halde halkın arasına karışması, celvet makamında tecelli-i cemâl ile kemâle ermesidir.

Eserde nefsin yedi mertebesi (Emmâre, Levvâme, Mülhime, Mutmainne, Râziye, Marziyye, Kâmile) âyetlerin bâtınî mânâlarıyla birebir eşleştirilmiştir. Örneğin Hazret-i Mûsâ'nın Tûr Dağı'na çıkışı, sâlikin nefs-i mutmainne makamında sır perdesini aralaması olarak yorumlanır. Asâsını taşa vurup on iki çeşme fışkırtması ise, kalpteki on iki letâif pınarının zikrullâh ile coşması olarak tevil edilir.

İsmâil Hakkı'nın ömrünün son demlerinde kaleme aldığı ve en mahrem irfânî tecrübelerini kaydettiği Kitâbü'n-Netîce, Rûhu'l-Beyân'ın zübdesi ve bâtınî hulâsasıdır. Bu eserde müellif, zâhir ile bâtının cem'i olan 'Zü'l-Cenâheyn' (iki kanatlı) idrakini açıklar.

Ona göre kâinatta zuhur eden her bir zerre, Hakk'ın isimlerinin birer aynasıdır. Ancak ayna ile aynadaki sureti birbirine karıştırmamak, hulûl ve ittihâd sapkınlığına düşmeden Vahdet-i Vücûd ve Vahdet-i Şuhûd hakikatini şeriat terazisinde tartmak esastır. Bu ince çizgi, Rûhu'l-Beyân'ı diğer işârî tefsirlerden ayıran ve asırlar boyu Osmanlı ulemâsının başucu kitabı kılan en sağlam teminat olmuştur.