Burhâneddîn el-Bikāî: Nazmü'd-Dürer, Âyetler Arası Kozmik Tenâsüp ve İlâhî Nizam Külliyâtı

Burhâneddîn Ebü'l-Hasen İbrâhîm b. Ömer b. Hasen er-Ribât el-Bikāî (809-885 / 1406-1480), Lübnan'ın Bikā vadisinde doğmuş; Şam ve Kahire'de tahsil görmüş, İbn Hacer el-Askalânî'nin en seçkin talebeleri arasında yer almış dâhi bir müfessir, muhaddis ve edebiyatçıdır. Keskin zekâsı, tavizsiz ilmî tenkitleri ve bilhassa Kur'an'ın sûre ve âyetleri arasındaki tenâsüp ilmini zirveye taşıyan tefsiriyle İslâm medeniyetinin en özgün simalarından biri olmuştur.

Bikāî'nin ömrünü vakfettiği ve telifi yıllar süren Nazmü'd-Dürer (İncilerin Dizilişi), Kur'an âyetleri ve sûreleri arasındaki iç ahengi, mantıkî irtibatı ve belâgî münasebeti baştan sona şerheden tarihteki yegâne kapsamlı tefsirdir. Müellif, Fâtiha sûresinden Nâs sûresine kadar hiçbir kopukluk bırakmadan her âyetin bir öncekiyle neden yan yana geldiğini riyazî bir kesinlikle ispatlar.

Bikāî'ye göre Kur'an nazmı gelişiigüzel değil, 'Hakîm ve Habîr' olan Allah'ın ezelî ilminde takdir edilmiş bir hendesedir. Âyetlerin nüzul sırası ile mushaftaki tertip sırası farklıdır; nüzul tarihsel şartlara göre inmiş, tertip ise Levh-i Mahfuz'daki ezelî nizam üzere tanzim edilmiştir. Dolayısıyla mushaf tertibindeki her diziliş, beşer aklının keşfetmesi gereken muazzam bir sırlar hazinesidir.

Bikāî tefsirinin en büyük yeniliği, her sûrenin tek bir 'ana gayesi' (maksûdü's-sûre / garaz) olduğunu keşfetmesidir. Müellif bir sûreyi tefsir etmeye başlamadan evvel o sûrenin mihverini tespit eder; ardından sûredeki bütün kıssaların, emirlerin, nehiylerin ve misallerin bu ana hedefe nasıl bir nehir kolları gibi aktığını gösterir. Örneğin Bakara sûresinin mihveri 'hidayet ve hilafet', Âl-i İmrân'ın mihveri ise 'tevhîd ve sebat'tır.

Bikāî, sûrelerin başlangıç âyetleri ile nihayet âyetleri arasındaki muazzam simetriyi (el-iltihâm beyne'l-matla' ve'l-maktâ') ortaya koyar. Bir sûre hangi ilâhî sıfatla veya hakikatle başlıyorsa, son âyetinde o hakikat kemâle erdirilerek mühürlenir. Bu durum, sûrenin bir halka gibi kendi içinde kilitlendiğini ve kusursuz bir altın daire oluşturduğunu gösterir.

Nazmü'd-Dürer'in en hayranlık uyandırıcı tahlillerinden biri sûreler arası geçişlerdir. Örneğin Vâkıa sûresinin sonundaki 'Rabbinin yüce adını tesbih et' emri, hemen ardından gelen Hadîd sûresinin ilk âyetindeki 'Göklerde ve yerde ne varsa Allah'ı tesbih eder' beyanıyla kenetlenir. Kur'an, 114 ayrı sûre değil, birbirine uluklanmış tek bir kozmik hitaptır.

Bikāî, Kur'an kıssalarındaki tenâsüp ve i'câzı teyit etmek maksadıyla Ehl-i Kitap metinlerini (Ahd-i Atîk ve Ahd-i Cedîd) incelemiş ve aralarındaki farkları Kur'an'ın tasحیh edici kemâliyle izah etmiştir. Bu metod devrinde bazı dar görüşlü ulema tarafından tenkide uğrasa da, Bikāî mukayeseli dinler ve vahiy tarihi disiplininin öncülerinden biri olmuştur.

Bikāî sadece bir edebiyatçı değil, mantık ve felsefî kelâm mütehassısıdır. Âyetler arasındaki rabıtayı kurarken Aristo mantığının kıyas formlarını ve Eş'arî kelâmının nedensellik prensiplerini kullanır. Bir âyette zikredilen ilâhî fiil, sonraki âyette aklî bir zaruret olarak neticesini doğurur.

Bikāî'nin tavizsiz üslubu devrinin bazı âlimleriyle münakaşalara yol açmıştır. Sahâvî ve İbnü'l-Fârıd taraftarlarıyla girdiği tartışmalarda o, şeriatın ve vahyin zâhirî nizamını her türlü aşırılığa karşı savunmuştur. Kendisine yöneltilen tenkitlere karşı kaleme aldığı 'Tahkīkü't-Tevfîk' ve 'en-Nüket' risaleleri, onun ilmî dirâyetini ve sarsılmaz cesaretini belgeler.

Bikāî'nin Nazmü'd-Dürer'i, Fahreddîn er-Râzî'nin Mefâtîhu'l-Gayb'ında tohumları atılan tenâsüp ilmini zirveye ulaştırmış; sonraki asırlarda Şah Veliyyullâh ed-Dihlevî, Elmalılı Hamdi Yazır ve çağdaş Kur'an araştırmacıları üzerinde derin tesirler bırakmıştır. Bikāî, Kur'an'ın her kelimesinin ezelî bir nizamla dizilmiş paha biçilmez inciler olduğunu insanlığa ebediyen göstermiştir.