Bişr-i Hâfî: Ayakkabısız Ârif, Kalp İhlâsı, Sıdk ve Zühd Külliyâtı

FASIL I: Merv'den Bağdat'a: Bişr b. Hâris'in Gençlik Yılları ve Gaflet Çağı

Hicri 150 (m. 767) yılında Horasan'ın Merv kenti civarındaki Kâsân köyünde dünyaya gelen Ebû Nasr Bişr b. el-Hâris el-Mervezî, daha sonra ilim ve hilafet merkezi Bağdat'a yerleşmiştir. Gençlik yıllarında varlıklı bir aileye mensup olan Bişr, neşeli meclislerde, eğlence ve dünya zevkleri içinde bir hayat sürmekteydi. Ancak onun fıtratında saklı duran ilâhî istidat, beklenmedik bir tecellî ile patlayacak ve onu asırların gıpta ettiği büyük bir zühd timsaline dönüştürecekti.

Bişr, gençlik devrinde dahi hadis tahsil etmiş; Fudayl b. İyâz, Hammâd b. Zeyd ve Abdullah b. Mübârek gibi büyük muhaddislerden hadis rivayet etmiştir. Ancak onun asıl intisabı ve dönüşümü, zahiri rivayetlerden bâtınî hakikate geçişle vuku bulmuştur.

FASIL II: Yerde Bulunan "Bismillâh" Kâğıdı ve Kalbi Yakan İlâhî Teveccüh

Bişr'in hayatındaki en büyük inkılap, Bağdat sokaklarında yürürken çamurlar içinde ayaklar altına düşmüş küçük bir kâğıt parçası görmesiyle gerçekleşmiştir. Kâğıdı eline alıp baktığında üzerinde "Bismillâhirrahmânirrahîm" yazılı olduğunu görmüştür. Bu mukaddes ismin çiğnenmesine gönlü razı olmayan Bişr, cebindeki son para olan birkaç dirhemle misk ve gül suyu satın almış, kâğıdı temizleyip kokulamış ve evinin en yüksek, en mutena yerine asmıştır.

O gece rüyasında melekûtî bir ses kendisine şöyle nida etmiştir:
"Ey Bişr! Sen bizim ismimizi ta'zim ettin, onu temizleyip kokuladın. İzzetime andolsun ki Ben de senin ismini dünyada ve ahirette aziz kılacak, iki cihanda kokunu ve hatıranı tertemiz eyleyeceğim!"
Uykusundan ağlayarak uyanan Bişr, derhal tevbe etmiş, bütün eğlence aletlerini kırmış ve kendisini bütünüyle Hakk'a vakfetmiştir.

FASIL III: Neden Yalınayak? "Hâfî" Lakabının Bâtınî ve Edebi Hikmeti

Bişr'e "el-Hâfî" (Ayakkabısız / Yalınayak) denmesinin sebebi, ömrünün sonuna kadar yaz-kış ayakkabı giymemesi ve Bağdat sokaklarında çıplak ayakla dolaşmasıdır. Kendisine "Neden ayakkabı giymiyorsun?" diye sorulduğunda şu iki derin manevi sebebi zikretmiştir:

1. "Tevbe ettiğim gün yalınayaktım; Rabbim beni o halimle affetti. Ben de O'nun huzuruna ilk kabul edildiğim andaki kıyafeti değiştirmekten hayâ ederim."
2. "Yeryüzü, Melikü'l-Mülk olan Allah Teâlâ'nın yaygısı ve halısıdır. Kul, Sultanının sergisinde ayakkabıyla yürümekten utanmalıdır."

Rivayet edilir ki Bişr hayatta olduğu müddetçe, Bağdat sokaklarındaki katırlar ve atlar dahi onun yalınayak bastığı yollara pislemez, hayvanlar bile bu edep sultanına hürmet gösterirdi.

FASIL IV: Zühd ve Vera' Anlayışı: Dünyayı Terk Etmek Değil, Kalbe Sokmamak

Bişr-i Hâfî'ye göre hakiki zühd, sadece yırtık hırkalar giymek veya aç kalmak değildir. Zühd; dünyanın kalbe girmesini engellemektir. Eğer bir kimsenin cebinde dünya malı varsa fakat kalbi o mala zerre kadar bağlanmıyorsa, o kimse zahiddir. Buna mukabil, üzerinde hiçbir şey bulunmayan fakat kalbi sürekli dünya hevesiyle yanan kimse ise zahid değil haristir.

Onun vera' (şüphelilerden kaçınma) anlayışı öylesine hassastı ki, helalliğinden en ufak bir şüphe duyduğu hiçbir yiyeceği ağzına koymazdı. Yıllarca nefsinin canı kavrulmuş et veya helva istediği halde, nefsin bu meşru arzusunu dahi dizginleyerek iradesini çelikleştirmiştir.

FASIL V: Şöhret Afetinden Kaçış ve Hümûl Hali: Gizlenmenin ve Mahviyetin Fıkhı

Bişr-i Hâfî, tasavvuf ahlâkında "Hümûl" (kendini unutturmak, tanınmamak, şöhretten kaçmak) ilkesinin en büyük bayraktarıdır. O, şöhreti kalbi zehirleyen en tehlikeli put olarak görmüştür:

"İnsanların seni tanımasını ve övmesini arzu ettiğin müddetçe, amellerinde ihlasın tadını asla bulamazsın. Tanınmamak ve unutulmak kadar kula sıhhat veren hiçbir şey yoktur."

Bu sebeple kendisinden hadis rivayet etmek isteyen binlerce talebe etrafını sardığında, hadis meclislerini dağıtmış; hadis rivayet etmenin dahi nefse gurur ve şöhret hissi verebileceğinden korkarak kitaplarını toprağa gömmüştür.

FASIL VI: İmam Ahmed b. Hanbel ile Dostluğu: "Ben Hadis Bilirim, Bişr Allah'ı Bilir"

Ehl-i Sünnet'in büyük imamı Ahmed b. Hanbel, Bişr-i Hâfî'ye sınırsız bir hürmet ve muhabbet beslerdi. İmam Ahmed sık sık Bişr'in hücresine gider, diz çöküp oturur ve ondan nasihat isterdi. Talebeleri İmam Ahmed'e:
"Ey İmam! Sen hadis ve fıkıhta zamanın en büyük âlimisin; nasıl olur da ilim meclisi olmayan bu dervişin ayağına gidiyorsun?" dediklerinde İmam Ahmed tarihe geçen şu muazzam cevabı vermiştir:

"Evet, hadis ve sened ilmini ben Bişr'den daha iyi bilirim. Fakat Bişr, Allah Teâlâ'yı benden çok daha iyi bilir ve O'na benden çok daha yakındır!"

Bu tarihi diyalog, zâhir ilimleri ile bâtınî takva ve ihlasın birbirini nasıl tamamladığını gösteren en büyük şahittir.

FASIL VII: Lokma Helalliği ve Takva İnceliği: Bacısının İplik Eğirme Menkıbesi

Bişr'in kız kardeşleri de en az kendisi kadar takva ve vera' sahibi hanımlardı. Kız kardeşi Muhhâ, bir gün İmam Ahmed b. Hanbel'in fetva meclisine gelerek şu soruyu sormuştur:
"Biz evimizin damında iplik eğirirken, sokaktan halifenin meşaleli muhafız alayı geçiyor ve onların meşale ışığı damımıza vuruyor. Biz o meşalelerin ışığında birkaç ilmek iplik eğirsek bu helal olur mu?"

İmam Ahmed şaşkınlıkla gözyaşlarına boğulmuş ve:
"Sen kimsin ey kadın? Senin evinden çıkan takva kokusu ancak Bişr b. Hâris'in hanesine ait olabilir! Hayır, o meşalelerin ışığında eğirdiğiniz iplikleri derhal sadaka olarak dağıtın, o ışık zulmün ışığıdır!" demiştir. Bu menkıbe, Bişr hanedanının helal lokma hassasiyetindeki emsalsiz seviyeyi özetler.

FASIL VIII: Sıdk ve İhlasın Zirvesi: "Amellerini Gizle, Tıpkı Günahlarını Gizlediğin Gibi"

Bişr-i Hâfî'nin ahlak felsefesinde ibadetlerin gizlenmesi mutlak bir şarttır. O buyururdu ki:
"İnsanlar günahlarını ve ayıplarını nasıl derin bir örtü altında gizliyorlarsa, nafile namazlarını, zikirlerini ve hayırlarını da en az o derece gizlemelidirler. Amelini halka gösteren kimse, amelin sevabını dünyada tüketmiş olur."

Sıdk (doğruluk), ona göre kulun içi ile dışının, gizlisi ile alenisinin bir olmasıdır. Hatta arifin içinin dışından daha nûrani ve mamur olması şarttır.

FASIL IX: Vefatı, Bağdat Halkının İzdihamı ve Cenaze Merasimi

Bişr-i Hâfî hazretleri, hicri 227 (m. 841) senesinde Bağdat'ta Hakk'ın rahmetine kavuşmuştur. Vefat haberi duyulduğunda bütün Bağdat halkı sokaklara dökülmüş, cenaze namazı izdiham sebebiyle ancak ikindi vaktinden sonra kılınabilmiş ve defni yatsı namazına kadar sürmüştür.

Şöhretten kaçan bu garip dervişin ardından yüz binlerce insanın ağlayarak yürümesi, "Kim Allah için alçalırsa, Allah onu yüceltir" hadis-i şerifinin açık bir tecellîsi olmuştur. Kabri Bağdat'ta Bâbuharb Kabristanı'ndadır.

FASIL X: Zühd Tarihindeki Ebedi Yeri: Bişr-i Hâfî'den Çağımıza Manevi Nasihatler

Maddeperestliğin, gösteriş çılgınlığının ve sosyal medya teşhirciliğinin insan ruhunu esir aldığı modern çağda, Bişr-i Hâfî'nin şahsiyeti ve mesajı her zamankinden daha hayatî bir manevi panzehirdir.

Ayakkabısız bir arifin sessiz ayak sesleri, asırların ötesinden bize şunu haykırmaktadır: İnsanın kıymeti giydiği pahalı pabuçlarda ve alkışlarda değil; kalbinde taşıdığı edepte, lokmasındaki helallikte ve Rabbine arz ettiği katıksız ihlastadır.