Beşiktaşlı Yahyâ Efendi: Boğaziçi'nin Manevî Muhafızı, Tıbb-ı Nebevî, İrfân ve Hikmet Külliyâtı

FASIL I: Trabzon'dan Payitahta: Şâmî Ömer Efendi'nin Oğlu Yahyâ Efendi'nin Menşei

Osmanlı ilim ve tasavvuf tarihinin en müstesna şahsiyetlerinden biri olan Beşiktaşlı Yahyâ Efendi, 900 (1495) senesinde Doğu Karadeniz'in kadim şehri Trabzon'da dünyaya gelmiştir. Babası, devrin Trabzon kadısı olan Amasyalı Şâmî Ömer Efendi; validesi ise ilim ve takva ehli Afife Hâtun'dur. Yahyâ Efendi, çocukluk yıllarında ilk tahsilini babasının rahle-i tedrisinde tamamlamış, hıfzını ikmal etmiş ve aklî-naklî ilimlerde üstün bir kabiliyet sergilemiştir.

Trabzon'da geçen bu ilk devir, onun Karadeniz'in sert mizacı ile ilmin nezaketini tabiatında birleştirmesine vesile olmuştur. Babasının vefatı ve Şehzade Süleyman'ın Manisa'ya sancak beyi olarak atanmasının ardından payitaht İstanbul'a intikal etmiş; devrin en büyük âlimlerinden Zenbilli Ali Cemâlî Efendi'nin müridi ve talebesi olmuştur.

FASIL II: Kanunî Sultan Süleyman ile Süt Kardeşliği: Saray ile Gönül Dünyasının Kesişimi

Yahyâ Efendi'nin hayatının en bilinen ve tarihî seyrini etkileyen hususiyetlerinden biri, Kanunî Sultan Süleyman ile olan süt kardeşliğidir. Yavuz Sultan Selim'in Trabzon valiliği esnasında Şehzade Süleyman dünyaya geldiğinde, annesi Hafsa Sultan'ın sütü yetersiz kalmış; aynı günlerde doğum yapmış olan Afife Hâtun, şehzadeye sütannelik yapmıştır.

Bu sebeple Kanunî Sultan Süleyman, padişahlığı boyunca Yahyâ Efendi'ye hürmetle "Ağabey" diye hitap etmiş, devletin en buhranlı meselelerinde ve şahsî dertlerinde onun manevi nasihatlerine müracaat etmiştir. Ancak Yahyâ Efendi, bu yakınlığı asla dünyevî makam veya menfaat için kullanmamış; bilakis saraya karşı tam bir istiğnâ ve melâmet tavrı takınmıştır.

FASIL III: Sahn-ı Semân Medreseleri Müderrisliği: Zâhirî İlimlerde Mütebahhir Bir Âlim

Zenbilli Ali Efendi'den icazet aldıktan sonra ilmiye mesleğinde hızla yükselen Yahyâ Efendi; sırasıyla Canbaziye, Hacı Hasanzâde ve nihayet Fâtih Sultan Mehmed'in kurduğu ilim zirvesi Sahn-ı Semân Medreseleri'nde müderrislik yapmıştır. Tefsir, fıkıh, hadis, kelâm, mantık ve hendese sahalarında yüzlerce talebe yetiştirmiştir.

Müderrisliği sırasında talebelerine sadece kitap metinlerini değil, ilmin ahlakını ve amele dökülmesini şart koşmuştur. Şehzade Mustafa'nın 1553'te boğdurulması hadisesinde haksızlığa karşı sesini yükseltmiş, padişahı ikaz etmiş ve bu sebeple müderrislik görevinden azledilerek emekliye sevk edilmiştir. Bu azil, onun zâhirî ilim makamından bâtınî irşad tahtına geçişinin başlangıcı olmuştur.

FASIL IV: Beşiktaş'ta Bir Cennet Bahçesi: Çırağan Dergâhı, Mescid ve Bağ Ekolojisi

Müderrislikten ayrıldıktan sonra Beşiktaş sırtlarında, o devirde ıssız bir yamaç olan ve Boğaziçi'ne hâkim mevkide geniş bir arazi satın almıştır. Kendi elleriyle kazma kürek çalışarak burada bir mescid, medrese, derviş hücreleri, çeşme ve muazzam bir meyve bahçesi inşa etmiştir.

Burası sadece bir tasavvuf dergâhı değil; aynı zamanda tarım, botanik ve ekolojinin meczedildiği örnek bir yaşam alanıydı. Yahyâ Efendi arazisine binlerce meyve fidanı, şifalı otlar dikmiş, arıcılık yapmış ve elde ettiği mahsulü fukaraya ve gelen misafirlere meccanen dağıtmıştır.

FASIL V: "Neme Gerek be Sultanım!": Kanunî'ye Verilen Tarihî Devlet ve Zeval İkazı

Osmanlı devlet felsefesinin en mühim belgelerinden biri sayılan hadise, Kanunî Sultan Süleyman'ın Yahyâ Efendi'ye gönderdiği mektuptur. Kanunî, devletin kudretinin zirvesindeyken akıbetinden endişe ederek sütkardeşine şu suali sormuştur: "Ağabey! Bu devletin zevali nasıl olur ve Al-i Osmân mülkü ne zaman helak bulur?"

Yahyâ Efendi mektubun arkasına tek bir cümle yazıp geri göndermiştir: "Neme gerek be Sultanım!". Padişah bu cevaptan bir şey anlamayarak bizzat Beşiktaş'a gelip izahını istediğinde Yahyâ Efendi tarihe kazınan şu teşhisi koymuştur:

"Sultanım! Bir memlekette zulüm yayılırsa, haksızlıklar işitildiğinde insanlar 'neme gerek' deyip susarsa; koyunu kurt değil de çoban yerse; fakirlerin, gariplerin ahı arşa çıkar da idareciler işitmezse... İşte o zaman devletin zevali kaçınılmaz olur!"

FASIL VI: Boğaz'ın Dört Manevi Muhafızından Biri: Denizcilerin ve Leventlerin Sığınağı

İstanbul'un manevi coğrafyasında Boğaziçi'nin dört muhafızı kabul edilir: Üsküdar'da Aziz Mahmûd Hüdâyî, Sarıyer'de Telli Baba, Beykoz'da Hz. Yûşâ ve Beşiktaş'ta Yahyâ Efendi. Yahyâ Efendi Dergâhı'nın Boğaz kıyısındaki konumu, onu Akdeniz ve Karadeniz'e sefere çıkan Osmanlı donanması ve leventleri için bir manevi üs haline getirmiştir.

Kaptan-ı Deryâ Barbaros Hayreddîn Paşa ve leventler sefere çıkmadan önce mutlaka Yahyâ Efendi'nin dergâhına uğrar, duasını alır ve dönüşte selametle geldikleri için şükran kurbanları keserlerdi. Barbaros'un türbesinin Beşiktaş sahilinde Yahyâ Efendi'nin yakınında bulunması bu ruhanî rabıtanın nişanesidir.

FASIL VII: Tıbb-ı Nebevî, Bitkisel Terkipler ve Halk Tababetinde Yahyâ Efendi

Yahyâ Efendi sadece manevi hastalıkların değil, cismani illetlerin de hekimiydi. Tıbb-ı Nebevî sahasında geniş vukufiyete sahipti; İbn Sînâ ve Dâvûd-i Antâkî'nin tıp külliyatını tetkik etmişti. Kendi bahçesinde yetiştirdiği nebatattan şuruplar, macunlar ve yağlar imal ederdi.

Özellikle asabî rahatsızlıklar, melankoli ve humma hastaları dergâha gelir; Yahyâ Efendi'nin Kur'an âyetleriyle yaptığı manevi nefes ve bitkisel terkiplerle şifa bulurdu. O, bedensel sıhhat ile ruhsal dinginliğin ayrılmaz bir bütün olduğunu bizzat tatbik etmiştir.

FASIL VIII: Gayrimüslimler ve Denizcilerle Münasebetler: İnsânî Kuşatıcılık ve Fütüvvet

Yahyâ Efendi'nin dergâhı sadece Müslümanlara değil, Boğaz'da yaşayan Rum, Ermeni ve Musevi komşulara da açıktı. Hristiyan gemiciler dahi fırtınalı günlerde onun duasının bereketiyle kurtulduklarını söyleyerek dergâha zeytinyağı ve erzak hediye ederlerdi.

Bir menkıbede, bir Rum balıkçının kayığı battığında Yahyâ Efendi'nin yardımıyla kurtulduğu ve onun ahlakına hayran kalarak İslâm ile şereflendiği nakledilir. Onun irfanı, insanı yaratandan ötürü aziz tutan cihanşümul bir fütüvvet anlayışıydı.

FASIL IX: Şiirleri, Münâcâtları ve Mânevi Kelâmı: Şeyhî Mahlası ve Aşk Dili

Yahyâ Efendi aynı zamanda usta bir şairdi; şiirlerinde "Şeyhî" mahlasını kullanmıştır. Divânı, tasavvufî tevhîdin, aşk-ı ilâhînin ve fenâfillâh neşvesinin lirik terennümleriyle doludur. Şiirlerinde kuru didaktizm yerine doğrudan kalbe hitap eden rindâne ve âşıkâne bir üslup hâkimdir.

Şu beyti onun vahdet-i vücûd meşrebini pek veciz anlatır:
"Kendi hüsnün hûblar şeklinde peydâ eyledin / Çeşm-i âşıktan dönüp sonra temâşâ eyledin." (Kendi cemâlini güzeller suretinde aşikâr kıldın; sonra âşıkların gözünden yine kendini seyrettin).

FASIL X: Vefatı, Türbesi ve Boğaziçi Medeniyetinin Ruhanî Zirvesi

Yahyâ Efendi hazretleri, 978 (1570) senesi Zilhicce ayında seksen yaşına yakınken Beşiktaş'taki dergâhında vuslat alemine irtihal etmiştir. Cenaze namazını devrin meşhur Şeyhülislâmı Ebüssuûd Efendi kıldırmış ve mahşerî bir kalabalıkla dergâhının bahçesine sırlanmıştır.

Sultan II. Selim tarafından türbesi Mimar Sinan'a inşa ettirilmiştir. Bugün Beşiktaş Çırağan Caddesi'nden yukarı çıkan sarp yokuşun başındaki Yahyâ Efendi Külliyesi ve hazîresi, Osmanlı uleması, hanedan mensupları ve evliyasının yan yana yattığı Boğaziçi'nin en huzurlu manevi sığınağıdır.