Bedreddîn ez-Zerkeşî: el-Burhân fî Ulûmi'l-Kur'ân, İ'câz ve Kelâmullah Esrârı Külliyâtı

Bedreddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh ez-Zerkeşî el-Mısrî (745-794 / 1344-1392), Memlûk döneminin fıkıh, hadis, usûl ve tefsir sahalarındaki en büyük ansiklopedist allâmelerindendir. Zerdûzî (kumaş sırma işleyicisi) bir aileye mensup olduğu için 'Zerkeşî' lakabıyla şöhret bulmuştur. İbn Kesîr, Sirâceddîn el-Bulkīnî ve Cemâleddîn el-İsnevî gibi çağının zirve âlimlerinden ders almış; Kahire medreselerinde müderrislik yapmıştır. Eserlerindeki benzersiz tasnif gücü, onu İslâm ilimler tarihindeki en büyük metodologlardan biri kılmıştır.

Zerkeşî'den evvel Kur'an ilimlerine dair müstakil risaleler yazılmış olsa da, bütün bu ilimleri tek bir muhalled ansiklopedide toplayan ilk büyük eser el-Burhân'dır. Zerkeşî bu eserinde Kur'an'a dair tam 47 müstakil ilim dalı (Nüzul sebepleri, Mekkî-Medenî, nâsih-mensûh, vücûh-nezâir, i'râb, i'câz, fıvâsıl, müteşâbihât vb.) vazetmiştir. İmam Süyûtî'nin meşhur el-İtkān fî Ulûmi'l-Kur'ân adlı şaheseri doğrudan Zerkeşî'nin el-Burhân'ı üzerine bina edilmiştir.

el-Burhân'ın en derin fasıllarından biri Kur'an'ın i'câzı (mucize oluşu) bahsidir. Zerkeşî, Nazzâm'ın 'sarfe' (Allah'ın insanların benzer söz getirmesini engellemesi) teorisini reddeder. Kur'an'ın mucizeliği haricî bir engelleme değil, bizzat lafzının mükemmelliği, nazmının benzersiz hendesesi, gaybî haberleri ve kalpleri teshir eden ilâhî ahengindedir. Hiçbir beşer zihni harf harf örülmüş bu kozmik dengeyi taklit edemez.

Âl-i İmrân 7. âyetini tahlil eden Zerkeşî, müteşâbih âyetlerin varlığını ilâhî bir hikmet olarak açıklar. Eğer Kur'an bütünüyle zâhirî ve muhkem olsaydı tefekkür ve ictihad kapısı kapanır, zihinler terakki edemezdi. Müteşâbih âyetler, aklı aczini itirafa davet eden ve kalbi tasavvufî keşfe açan nûrânî perdelerdir. Zerkeşî, selefin teslimiyeti ile halefin tanzih merkezli tevilini ustalıkla mezceder.

Zerkeşî, Kur'an'ın parça parça inmiş olmasına rağmen bir mushaf haline geldiğinde mükemmel bir mimari bütünlük arz ettiğini ispatlar. Bir âyetin önceki ve sonraki âyetle, bir sûrenin sonunun bir sonraki sûrenin başıyla olan rabıtası rastlantısal değil, levhî bir nizamdır. Bu nizamı kavramak, tefsir ilminin en yüksek mertebesidir ve müfessire vahyin küllî gayesini açar.

Sûre başlarındaki harflerin (Elif-Lâm-Mîm, Hâ-Mîm, Yâ-Sîn, Nûn vb.) ele alındığı fasılda Zerkeşî, bu harflerin hem Kur'an'ın Arapça harflerden müteşekkil olduğunu ihtar eden bir meydan okuma hem de Cenâb-ı Hakk ile Habîb-i Edîb'i (s.a.v.) arasındaki esrarlı şifreler olduğunu belirtir. Bu harfler aynı zamanda Esmâ-i Hüsnâ'nın anahtarları ve kozmik ses frekanslarının merkezidir.

Mekke döneminin tevhid, haşir ve ahlak inşa eden celâlli hitapları ile Medine döneminin ahkâm, şeriat, adalet ve nizam kuran cemâllî üslubunu mukayese eden Zerkeşî, vahyin sosyolojik ve psikolojik tekâmül kanununu ortaya koyar. Hitaptaki lafızların seçimi, muhatabın idrak seviyesi ve zamanın icaplarıyla doğrudan irtibatlıdır.

Kur'an'da aynı kelimenin farklı bağlamlarda kazandığı derin manaları inceleyen Zerkeşî, lafızların zâhirî kalıplara hapsedilemeyeceğini gösterir. Örneğin 'hüdâ' (hidayet) kelimesinin sebat, beyan, iman, davet, ilham ve cennet manalarına gelişi; kelâmullahın çok katmanlı semantik mimarisini gözler önüne serer.

Kur'an'daki darb-ı meselleri (örümcek ağı, sinek, nûr kandili, kül savuran fırtına vb.) tahlil eden Zerkeşî, temsîlî anlatımın soyut akli hakikatleri müşahhas kılmadaki gücünü vurgular. Meseller, avam için bir ibret aynası, havâss için ise bâtınî tecellîlerin idrak merdivenidir.

Bedreddîn ez-Zerkeşî, el-Burhân'ı ile İslâm medeniyetinin Kur'an anlayışına aşılmaz bir metodolojik omurga kazandırmıştır. İbn Hacer el-Askalânî, Celâleddîn es-Süyûtî ve Kâtib Çelebi gibi devasa isimler onun açtığı çığırdan yürümüştür. el-Burhân, Kur'an'ın sadece okunacak bir metin değil, kâinatı ve insanı tefsir eden canlı bir ilâhî katedral olduğunu ispatlayan şaheserdir.