Bahâüddîn el-Âmilî (Şeyh Bahâî) ve Hulâsatü'l-Hisâb: Hendese, Felekiyyat ve Havas Sırları Külliyâtı

FÂSIL I: Lübnan'dan İsfahan'a Bir İlim Kutbu: Şeyh Bahâî'nin Hayatı

Bahâüddîn Muhammed b. Hüseyin el-Âmilî (ö. 1030/1621), İslam medeniyetinin 16. ve 17. yüzyıllardaki en çok yönlü dâhilerinden biridir. Lübnan'ın Cebel-i Âmil bölgesinde doğup ailesiyle birlikte İran'a hicret eden Şeyh Bahâî, Şah I. Abbas devrinde Şeyhülislamlık makamına getirilmiş; matematik, astronomi, mimarlık, fıkıh, hadis, tasavvuf ve edebiyat alanlarında eşsiz eserler telif etmiştir.

Onun şahsiyeti, zâhirî ilimler ile bâtınî irfanı, teknik hendese ile tasavvufî tefekkürü kusursuz bir ahenkle mezcetmiştir. İsfahan'ın yeniden imarında baş mimar ve mühendis olarak görev yapmış; Mescid-i Şâh'ın (İmam Camii) 12 kat yankılanan harikulade kubbe akustiğini, Zâyende Rûd nehrinin sularını şehre taksim eden hidrolik kanalları ve tarihe Menâr-ı Cünbân (Sallanan Minareler) olarak geçen rezonans mucizesini bizzat tasarlamıştır.

FÂSIL II: Hulâsatü'l-Hisâb: İslam Dünyasının Üç Asırlık Matematik Ders Kitabı

Şeyh Bahâî'nin riyaziye tarihindeki en meşhur telifi Hulâsatü'l-Hisâb'dır. Bu eser, Osmanlı medreselerinden Hindistan Bâbürlü saraylarına kadar İslam dünyasının her köşesinde asırlarca riyaziye tahsilinin temel ders kitabı olarak okutulmuş, üzerine onlarca şerh ve haşiye yazılmıştır.

Eser; tam sayılar ve kesirler hesabı, karekök ve küpkök çıkarma algoritmaları, iki bilinmeyenli lineer denklemler, bilinmeyenleri bulmada "hataeyn" (çift yanlış) kuralı, cebirsel terimlerin tasnifi ve ölçme hendesesi (mesâha) gibi temel disiplinleri muhtasar fakat son derece berrak bir dille cem etmiştir. Eserdeki trigonometrik ve cebirsel formüller, medrese talebelerinin zihnini riyazi tefekküre hazırlayan bir metodoloji şaheseridir.

FÂSIL III: Teşrîhu'l-Eflâk ve Felekiyyat Nazariyesi

Şeyh Bahâî'nin teorik astronomi sahasındaki başyapıtı Teşrîhu'l-Eflâk'tır. Bu eser, Merâga ve Semerkant rasat ekollerinin birikimini özetleyen bir hey'et klasiğidir. Eserde:

• Göksel feleklerin nizamı, dokuz felek kozmolojisi ve gezegenlerin burçlar kuşağındaki deveranı riyazi küreler yardımıyla şerh edilir.
• Güneş ve Ay tutulmalarının hesaplanması, kıble istikametinin küresel trigonometri ile tayini ve usturlap kullanımının kaideleri açıklanır.
• Şeyh Bahâî, gök kürelerinin dönüşündeki ahengin, mutlak Yaratıcı'nın esmâ ve sıfâtının kâinattaki hendesi nakşından ibaret olduğunu vurgular.

FÂSIL IV: İsfahan Mimarisi, Akustik ve Hidrolik Mühendisliği

Şeyh Bahâî yalnızca nazariyatçı değil, aynı zamanda harikulade bir tatbikat mühendisidir. İsfahan'daki Mescid-i İmam'ın merkez kubbesi altında konuşulan en fısıltılı bir sesin, kubbenin akustik odak noktaları sayesinde caminin her köşesinden eşit şiddette duyulmasını sağlayan çift cidarlı kubbe mimarisini hesaplamıştır.

Ayrıca İsfahan Hamamı'nda (Köhne Hamam) tek bir mum veya gaz lambası aleviyle devasa su kazanlarını kaynatan kapalı devre termodinamik metodu geliştirmiş; şehrin su dağıtımını 33 bent ve arık nizamına bağlayarak kurak topraklara hayat bahşetmiştir.

FÂSIL V: el-Keşkûl: Ansiklopedik İrfan, Hurûfî Havas ve Vefk Sırları

Şeyh Bahâî'nin en özgün eserlerinden biri olan el-Keşkûl, edebi, tasavvufi ve ezoterik bir hazinedir. Şeyh Bahâî, İbnü'l-Arabî ve Bûnî ekolüne vukufiyetiyle tanınır. Eserde ve ona atfedilen Havas risalelerinde:

Arap alfabesinin 28 harfinin sayısal ebced değerleri, harflerin mizaçları (ateş, hava, su, toprak) ve bu harflerin gezegen saatleriyle olan irtibatı matematiksel bir titizlikle ele alınır. Şeyh Bahâî'ye göre vefkler, alelade tılsımlar değil; kozmik sayısal dengelerin iki boyutlu levhalar üzerindeki matris projeksiyonlarıdır.