Bâbâ Efdal-i Kâşânî: Câvidân-nâme, Nefs Marifeti ve Hikmet-i Zât Külliyâtı

Afzaleddîn Muhammed b. Hasan el-Merekî el-Kâşânî (ö. 610/1213-14 civarı), İslâm düşünce tarihinde felsefeyi soyut teorik münakaşalardan kurtarıp doğrudan insan nefsine ve bâtınî şuhûda bağlayan en seçkin hakim-âriflerden biridir. Kâşân yakınlarındaki Merak köyünde türbesi bulunan Bâbâ Efdal, hem Farsça felsefî nesrin kurucu üstadı hem de rubâiyât sahasında Hayyâm ve Mevlânâ ile yarışan bir irfân şairidir. O, Grek felsefesinin Meşşâî kavramlarını yerli irfanî lügate tercüme etmiş; 'varlık', 'bilgi' ve 'amel' teslisini insan ruhunun kemâle erme serüveni olarak tasarlamıştır.

Bâbâ Efdal'in başyapıtı olan Câvidân-nâme (Ebediyet Risalesi), varlığın mertebelerini 'Cemâdât', 'Nebâtât', 'Hayvânât' ve 'İnsân' basamakları üzerinden açıklar. Müellife göre kâinat hiyerarşisinde her alt mertebe, üst mertebenin kemâline bir hazırlıktır. Madde bitkiye, bitki hayvana, hayvan ise insana doğru bir çekim içindedir. İnsanın zirvesi ise 'Akl-ı Müstefâd' mertebesine ulaşmış, kendi zâtını bilerek ebedî hayata (Câvidân) kavuşmuş kemâl sahibi candır.

Bâbâ Efdal felsefesinin nirengi noktası, 'Nefsini bilen Rabbini bilir' (Men arefe nefsehu fe-kad arefe Rabbehu) nebevî hikmetidir. Ona göre insanın kendi canını (nefsini) bilmesi, herhangi bir dış nesneyi bilmek gibi değildir; bu bir 'huzûrî ilim'dir. Can kendini bildiğinde, bilen ile bilinen birleşir. İnsan kendi nefsinde Hakk'ın isim ve sıfatlarının cilvelerini müşahede eder; böylece kendi aczini ve Cenâb-ı Hakk'ın kemâlini eşzamanlı olarak kavrar.

Medâricü'l-Kemâl risalesinde Bâbâ Efdal, insanın nefsanî karanlıktan akli ve ruhanî aydınlığa yükselişini adımlandırır. Bu süreçte duyu algısı (hiss-i müşterek), hayal gücü (mütahayyile), vehim, akıl ve nihayetinde 'saf şuhûd' dereceleri tahlil edilir. Akıl, duyu verilerini soyutlayarak tümel hakikatlere erişir; fakat nihai menzilde akıl dahi ilâhî nûrun tecellîsiyle aydınlanan kalbin teslimiyetine muhtaçtır.

Bâbâ Efdal, beden ile ruh arasındaki ilişkiyi kadim gnostik ve işrâkî metaforlarla anlatır. Beden bir binek yahut can kuşunun geçici kafesidir. Ancak bu kafes düşman değil, nefs-i nâtıkanın tecrübe ve marifet kazanması için yaratılmış bir tezgâhtır. İnsan bedenin şehvet ve gazap kuvvetlerine esir olursa kafeste helak olur; bu kuvvetleri aklın emrine verirse kafesin kapısını aralayıp melekût semâsına kanat açar.

Reh-ancâm-nâme (Yolun Sonu Risalesi), sâlikin seyr-u sülûk neticesinde erişeceği son menzili konu edinir. Bâbâ Efdal'e göre yolun sonu mekânsal bir intikal değil, bilinç ve marifet dönüşümüdür. İnsan fânî bağlardan arındığı ölçüde me'âd (ahiret) hakikatine bu dünyada iken uyanır. Ebedî azap, cehalet ve nefsanî gafletin bizzat kendisidir; cennet ise hakikati tanıma lezzeti ve cemâl-i ilâhîyi müşahede etmektir.

İslâm felsefesi çoğunlukla Arapça literatürde gelişmişken Bâbâ Efdal, İbn Sînâ'nın Dânişnâme-i Alâî geleneğini zirveye taşımış ve katıksız, şiirsel bir Farsça felsefe dili kurmuştur. Arapça 'vücûd' yerine 'hestî', 'adem' yerine 'nîstî', 'akl' yerine 'hıred', 'nefs' yerine 'cân/revân' kelimelerini felsefî titizlikle kullanarak hikmeti halkın ve ehlinin zihnine doğrudan akıtmıştır.

Sâz u Pîrâye-yi Râh-ı Cân-bâkhte eserinde müellif, bireyin ahlakî tezkiyesinden toplumsal adalete uzanan pratik bir ahlak felsefesi vazeder. Bâbâ Efdal'e göre zühd, dünyadan fiziken kaçmak değil, kalben dünyaya köle olmamaktır. Adil bir toplum ancak kendi nefsini terbiye etmiş arif yöneticiler ve akıl erbabı fertlerle kurulabilir.

Bâbâ Efdal, Hermetik metinleri ve Pseudo-Aristotelesçi 'Sirrü'l-Esrâr' ile 'Kitâbu't-Tüffâha'yı Farsçaya şerhederek tercüme etmiştir. Bu metinlerde Platonik ve Pisagoryen ruh doktrinini İslâm tevhid anlayışıyla meczeder. Ona göre varlık nûrdur ve bu nûr ilk akıldan itibaren dereceler halinde yayılarak maddi kâinatı vücuda getirir; nihayet insan aklında yeniden kaynağına rücû eder.

Bâbâ Efdal'in nefs felsefesi, sonraki dönemde Nasîrüddîn-i Tûsî, Molla Sadrâ ve Kâşân mektebi ârifleri üzerinde derin tesirler bırakmıştır. Tûsî onun bazı eserlerini şerhetmiş, Molla Sadrâ ise Hikmet-i Müteâliye'sinde Bâbâ Efdal'in nefs tahlillerinden geniş ölçüde istifade etmiştir. Bâbâ Efdal, aklın ışığı ile kalbin keşfini birleştiren bir hikmet abidesidir.